Devānāmpiyatissa — Vị Vua Mở Đường Cho Phật Giáo Sri Lanka

Một Hòn Đảo, Một Cuộc Gặp Gỡ Định Mệnh

Trong kho tàng lịch sử Phật giáo, ít có sự kiện nào mang tính bước ngoặt và vang xa như cuộc hội ngộ tại Mihintale — nơi Trưởng lão Mahinda lần đầu đặt chân lên đảo quốc Sri Lanka và gặp vua Devānāmpiyatissa (nghĩa đen: “Người được các vị thần yêu quý”). Đây không đơn thuần là một câu chuyện truyền giáo. Đây là thời khắc mà một nền văn minh Phật giáo trọn vẹn được khai sinh — với kinh điển, giới luật, thiền định, tăng đoàn, và cả cây Bồ-đề linh thiêng từ Bodh Gayā.

Từ hạt giống Pháp ấy, Sri Lanka trở thành nơi Tam Tạng Pāli được ghi chép thành văn bản lần đầu tiên trong lịch sử. Và chính từ Anurādhapura, Theravāda lan rộng sang Myanmar, Thái Lan, Campuchia, Lào — kiến tạo bản đồ tâm linh của cả một vùng Đông Nam Á cho đến ngày nay.

Bối Cảnh: Đảo Quốc Trước Khi Có Phật Giáo

Vào thế kỷ III trước Công nguyên, Sri Lanka (khi đó gọi là Laṅkādīpa hay Tambapaṇṇī) đã có một nền văn minh phát triển với kinh đô Anurādhapura. Vua Devānāmpiyatissa, con trai thứ hai của vua Mutasīva, lên ngôi vào khoảng năm 247 TCN theo niên đại do học giả Wilhelm Geiger đề xuất.

Mahāvaṃsa mô tả nhà vua là người “đứng đầu tất cả các vị hoàng tử về đức hạnh và trí tuệ.” Sự kiện đáng chú ý là ngay ngày đăng quang, nhiều báu vật bỗng dưng hiện ra — điềm lành mà nhà vua quyết định gửi tặng hoàng đế Ashoka ở Ấn Độ cùng sứ giả chúc mừng. Ashoka đáp lại bằng cách phong tặng nhà vua danh hiệu “người bạn yêu quý” và thiết lập mối quan hệ ngoại giao thân thiết. Đây chính là nền tảng cho sứ mệnh truyền pháp mà Ashoka sau đó sẽ giao cho con trai Mahinda thực hiện.

Vua Ashoka và Đại Hội Kết Tập Lần Thứ Ba

Câu chuyện không thể tách rời khỏi bối cảnh của đế quốc Maurya. Sau khi trải qua cơn chấn động tâm linh trước cuộc thảm sát Kalinga, Ashoka quy y Tam Bảo và trở thành người bảo trợ lớn nhất của Phật giáo trong lịch sử. Vào năm 250 TCN, ông cho triệu tập Đại Hội Kết Tập Phật giáo lần thứ ba tại Pāṭaliputta, do Trưởng lão Moggaliputta Tissa chủ trì. Tại đây, giáo pháp được tinh lọc và nhiều đoàn truyền giáo được gửi đi khắp thế giới. Sri Lanka được chọn là một trong những điểm đến trọng yếu nhất.

Theo Mahāvaṃsa, Trưởng lão Mahinda đã chờ đợi thêm một thời gian sau Đại Hội — bởi lẽ vua Mutasīva, người trị vì Sri Lanka khi đó, đã quá già và yếu để có thể thấu hiểu giáo pháp. Chỉ khi vua Devānāmpiyatissa — người trẻ tuổi, thông minh và có mối quan hệ tốt với Ashoka — lên ngôi, phái đoàn mới lên đường.

Ngọn Đồi Mihintale: Buổi Sáng Thay Đổi Lịch Sử

Ngày trăng tròn tháng Poson — tương đương tháng Năm hoặc Sáu Dương lịch — vua Devānāmpiyatissa cùng bốn mươi nghìn quân hộ vệ đang đi săn tại vùng đồi Missaka (Mihintale), cách Anurādhapura khoảng 12 km. Nhà vua đang đuổi theo một con nai thì bỗng dừng lại: đứng trước mặt ông là năm vị sa-môn đầu trọc, y vàng, điềm tĩnh như núi.

Mahāvaṃsa kể rằng ban đầu nhà vua “sợ hãi” và tưởng những người này là dạ-xoa (yakkha). Nhưng khi Trưởng lão Mahinda gọi tên “Tissa, Tissa!” và tự giới thiệu là đệ tử của Đức Phật đến từ Ấn Độ, nhà vua nhớ lại tin tức về bạn mình là hoàng đế Ashoka và nhận ra đây chính là đoàn sứ giả Pháp.

Bài Kiểm Tra Trí Tuệ — Câu Hỏi Về Cây Xoài

Trước khi thuyết pháp, Trưởng lão Mahinda muốn thử xem nhà vua có đủ căn cơ để tiếp nhận giáo lý không. Ngài hỏi: “Thưa Đại vương, cây này tên gì?” — chỉ vào một cây xoài. Vua đáp: “Cây xoài.” Ngài hỏi tiếp: “Ngoài cây xoài này, có cây nào khác không?” — “Dạ có, nhiều lắm, nhưng chúng không phải xoài.” — “Vậy ngoài cây xoài này và những cây không phải xoài, còn có cây nào nữa không?” — “Dạ có, chính cây xoài này nữa.”

Những câu hỏi tưởng đơn giản này thực ra là bài kiểm tra tư duy logic và khả năng phân loại — nền tảng để hiểu các pháp (dhamma). Nhận thấy nhà vua “trả lời đúng, hợp lý và có chiều sâu triết học,” Trưởng lão Mahinda kết luận: “Bậc trí tuệ đây rồi” — và bắt đầu thuyết pháp.

Mahāvaṃsa ghi lại rằng sau khi nghe kinh, vua Devānāmpiyatissa và bốn mươi nghìn tùy tùng đều quy y Phật pháp. Buổi chiều cùng ngày, vương hậu Anulā — vợ của em trai nhà vua — cùng năm trăm thị nữ đến đảnh lễ Trưởng lão Mahinda và nghe pháp, tất cả đều đắc quả Nhập Lưu (Sotāpatti). Đây là một trong những chi tiết Mahāvaṃsa ghi lại có thể mang sắc thái huyền thoại, nhưng phản ánh một thực tế lịch sử quan trọng: Phật giáo đã thấm sâu vào tầng lớp hoàng tộc Sri Lanka từ những ngày đầu tiên.

Xây Dựng Nền Móng: Từ Khu Rừng Đến Đại Tự Viện

Sau cuộc gặp gỡ định mệnh tại Mihintale, vua Devānāmpiyatissa trở thành người bảo trợ nhiệt thành nhất của Phật giáo trên đảo quốc. Những công trình ông dựng lên không chỉ là gạch đá — chúng là nền tảng thiết chế hóa Phật giáo như một lực lượng xã hội và tinh thần.

Bhikkhunī Sāsana — Ni Đoàn Được Thành Lập

Một trong những thành tựu quan trọng nhất dưới triều vua Devānāmpiyatissa là sự thành lập Ni Đoàn tại Sri Lanka. Vương hậu Anulā và đoàn thị nữ — những người đã đắc quả Nhập Lưu ngay ngày đầu tiên — mong muốn xuất gia nhưng Trưởng lão Mahinda không thể cho Ni giới vì thiếu Tỳ-khưu-ni. Vua Devānāmpiyatissa liền cho người sang Ấn Độ thỉnh Trưởng lão Ni Saṅghamittā, em gái Mahinda và là con gái vua Ashoka, sang Sri Lanka. Bà mang theo cả nhánh cây Bồ-đề và truyền giới cho vương hậu Anulā — khai mở Ni Đoàn Theravāda trên đảo quốc.

Mahāvaṃsa — Tấm Gương Và Giới Hạn Của Sử Liệu

Để đánh giá đúng về Devānāmpiyatissa, cần hiểu bản chất của nguồn sử liệu chính: Mahāvaṃsa (Đại Sử Thi). Đây là biên niên ký Pāli được biên soạn bởi ngài Mahānāma vào khoảng thế kỷ V–VI sau CN, dựa trên nguồn cổ hơn là Dīpavaṃsa (Đảo Sử) và các chú giải Sinhala (Aṭṭhakathā).

Các học giả hiện đại như Wilhelm Geiger và Hermann Oldenberg có những đánh giá khác nhau về độ tin cậy lịch sử của Mahāvaṃsa. Điều được ghi nhận rộng rãi là: dù có màu sắc thần học và thi ca, Mahāvaṃsa chứa đựng nhiều dữ kiện lịch sử có thể được xác minh qua khảo cổ học và bia ký — đặc biệt là phần từ triều đại Devānāmpiyatissa trở đi.

Di Sản Vang Vọng: Từ Anurādhapura Đến Đông Nam Á

Dưới triều vua Devānāmpiyatissa, một điều đã xảy ra mà không ai ở thời điểm đó có thể đoán trước được sức lan tỏa của nó: Sri Lanka trở thành cái nôi thứ hai của Phật giáo Theravāda. Không chỉ tiếp nhận Pháp từ Ấn Độ, đảo quốc nhỏ bé này còn biến mình thành trung tâm bảo tồn và phát triển — đặc biệt khi Phật giáo dần suy tàn tại chính quê hương Ấn Độ.

Từ Mahāvihāra Anurādhapura, vào thế kỷ I TCN, các ngài Tỳ-khưu đã làm điều chưa từng có: ghi chép toàn bộ Tam Tạng Pāli thành văn bản lần đầu tiên. Đây là sự kiện có ý nghĩa sống còn với Theravāda. Nếu không có bước đi này dưới sự bảo trợ của triều đình Anurādhapura — nền tảng mà Devānāmpiyatissa đặt ra — Tam Tạng Pāli có thể đã không tồn tại đến ngày nay.

Mahāvihāro’ti nāmena, vihāro loke vissuto — sabbesaṃ sāsanatthaṃ hi, rakkhitaṃ theravaṃsāhi. “Đại Tự Viện — danh hiệu vang khắp thế gian — được các bậc trưởng lão trong dòng truyền thừa gìn giữ vì lợi ích của toàn bộ Giáo Pháp.” — Truyền thống Mahāvihāra, Sri Lanka

Ảnh Hưởng Đến Đông Nam Á

Câu chuyện không dừng lại ở Sri Lanka. Từ thế kỷ V–XI sau CN, Sri Lanka trở thành “nguồn” mà các vương quốc Đông Nam Á tìm đến để thọ nhận dòng truyền thừa Phật giáo chính thống. Các vị vua Myanmar, Thái Lan, Campuchia từng gửi Tăng đoàn đến Anurādhapura để thọ Cụ Túc Giới (Upasampadā) và mang giáo lý về nước. Đây là lý do tại sao toàn bộ Theravāda hiện đại tại năm quốc gia Sri Lanka, Myanmar, Thái Lan, Campuchia và Lào đều có thể truy ngược dòng truyền thừa về điểm khởi đầu là cuộc gặp gỡ trên đồi Mihintale.

Vị trí lịch sử của Devānāmpiyatissa vì vậy không thể được đánh giá chỉ trong phạm vi một đảo quốc nhỏ. Ông là mắt xích kết nối giữa Ấn Độ thời Ashoka và toàn bộ thế giới Phật giáo Theravāda hậu thế.

Mihintale Hôm Nay — Thánh Địa Còn Sống

Ngọn đồi Mihintale ngày nay vẫn là một trong những thánh địa linh thiêng nhất Sri Lanka. Mỗi năm vào tháng Poson (tháng Sáu Dương lịch), hàng triệu Phật tử hành hương về đây để tưởng nhớ ngày Trưởng lão Mahinda đến đảo quốc. Lễ hội Poson Poya được tổ chức trang trọng, với hàng nghìn ngọn đèn thắp sáng trên những bậc thang đá dẫn lên đỉnh đồi.

Tại Mihintale, người hành hương có thể chiêm bái những công trình từ thời Devānāmpiyatissa và Mahinda:

• Ambasthāla Dagoba (Bảo Tháp Cây Xoài): được xây tại nơi diễn ra cuộc hội ngộ lịch sử
• Hang Mahinda: hang đá nơi Trưởng lão Mahinda cư trú trong hơn bốn mươi năm
• Mahā Seya: bảo tháp lớn chứa đựng xá-lợi của Đức Phật
• Stūpa Kaṇṭaka Cetiya: một trong những bảo tháp cổ xưa nhất còn lại tại Sri Lanka

Còn tại Anurādhapura, cây Sri Mahā Bodhi — nhánh Bồ-đề do Trưởng lão Ni Saṅghamittā mang đến dưới thời Devānāmpiyatissa — vẫn xanh tươi sau hơn 2.300 năm. Đây là cây do con người trồng có ghi chép lịch sử lâu đời nhất thế giới còn sống đến ngày nay, và là minh chứng vật chất hùng hồn nhất cho di sản của vị vua này.

Devānāmpiyatissa — Mẫu Hình Của Vị Vua Phật Tử

Trong truyền thống Phật giáo Nam truyền, mối quan hệ giữa vương quyền và Tăng đoàn luôn là chủ đề được bàn đến. Devānāmpiyatissa được coi là mẫu hình lý tưởng của vị vua Phật tử — người không cai trị bằng sức mạnh đơn thuần mà bằng sự kết hợp giữa trí tuệ và đức hạnh.

Điều đáng chú ý là nhà vua không áp đặt Phật giáo lên thần dân. Thay vào đó, ông cho phép Trưởng lão Mahinda tự do thuyết pháp và tạo điều kiện để người dân tự chọn quy y. Ông dâng khu rừng Mahāmeghavana cho Tăng đoàn, nhưng điều này không có nghĩa là toàn bộ vương quốc bị biến thành một “nhà nước Phật giáo” cứng nhắc. Đây là tinh thần của Dhammarāja — “vị vua trị vì theo Pháp” — mà Ashoka đã thực hành và truyền cảm hứng cho Devānāmpiyatissa.

Mẫu hình này có ý nghĩa sâu xa: nó cho thấy Phật giáo không cần bạo lực hay cưỡng ép để lan rộng. Khi một vị vua sáng suốt gặp một vị thầy tốt, khi đất đai màu mỡ gặp hạt giống lành — Pháp sẽ tự nhiên nảy sinh và lan tỏa.