Phật Giáo Theravāda Tại Việt Nam — Lịch Sử Và Hiện Tại

Bối Cảnh: Theravāda Là Gì Và Đến Từ Đâu?

Theravāda (Pāli: Theravāda, nghĩa là “Lời dạy của các Trưởng Lão”) là truyền thống Phật giáo giữ gìn kinh điển bằng ngôn ngữ Pāli — được xem là ngôn ngữ gần nhất với những gì Đức Phật Gotama đã giảng dạy. Không giống các nhánh Phật giáo khác du nhập Việt Nam qua ngã Trung Hoa, Theravāda đi theo con đường phía Nam: từ Ấn Độ qua Sri Lanka, Myanmar, Thái Lan, Campuchia — rồi mới chạm đến đất Việt.

Tại Việt Nam ngày nay, Phật giáo Theravāda hiện diện dưới hai nhánh truyền thừa song song nhưng hoàn toàn khác nhau về lịch sử và cộng đồng:

• Nam tông Khmer: Gắn liền với cộng đồng người Khmer vùng Đồng bằng sông Cửu Long, có lịch sử khoảng 1.500–2.000 năm.
• Nam tông Kinh: Phật giáo Nguyên thủy của người Việt (tộc Kinh), chỉ mới hình thành từ cuối thập niên 1930 — chưa tròn một thế kỷ nhưng đang phát triển mạnh mẽ.

Hiểu được sự phân biệt này là bước đầu tiên để hiểu đúng bức tranh Theravāda tại Việt Nam. Muốn tìm hiểu sâu hơn về nền tảng kinh điển mà cả hai nhánh đều tôn thờ, bạn có thể khám phá kho tàng Tam Tạng Pāli — bộ kinh điển hoàn chỉnh nhất còn tồn tại của Phật giáo Theravāda.

Nhánh Thứ Nhất: Nam Tông Khmer — Gần Hai Nghìn Năm Hiện Diện

Trước khi người Việt biết đến cái tên “Phật giáo Nguyên thủy”, người Khmer ở vùng hạ lưu sông Mekong đã gắn bó với Theravāda từ nhiều thế kỷ.

Phật giáo Nam tông đến với người Khmer theo hành trình dài từ Ấn Độ, qua Sri Lanka, Myanmar, Thái Lan, rồi đến vương quốc Chân Lạp (Campuchia cổ đại). Các nhà nghiên cứu cho rằng Phật giáo đã có mặt ở vùng đất này từ khoảng thế kỷ IV. Theo một nguồn tài liệu khác, người Khmer đã tiếp nhận Phật giáo Nam tông từ đường biển Nam Ấn qua Sri Lanka và các quốc gia Đông Nam Á vào khoảng thế kỷ X–XI, sau đó cùng di dân Khmer đến Đồng bằng sông Cửu Long từ cuối thế kỷ XIII đến đầu thế kỷ XIV.

“Trải qua gần 2.000 năm tồn tại và phát triển trong cộng đồng người Khmer ở Đồng bằng sông Cửu Long, Phật giáo Nam tông đã trở thành thành tố quan trọng nhất tạo nên đặc trưng văn hóa, và có tác động đến mọi mặt trong đời sống xã hội của đồng bào Khmer.”

Đến cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, hầu hết các phum, sóc (làng xã) của người Khmer đều có chùa thờ Phật. Ngôi chùa không đơn thuần là nơi thờ cúng — đó là trung tâm giáo dục, bảo tàng văn hóa, nơi lưu giữ chữ viết Khmer, nơi tổ chức lễ hội cộng đồng và là nơi đào tạo thế hệ trẻ. Theo phong tục truyền thống, gần như tất cả đàn ông Khmer đều trải qua một thời gian xuất gia tu học tại chùa — hành động được coi là trả hiếu cha mẹ và thể hiện trách nhiệm với dân tộc.

Con số hiện tại

Tính đến năm 2010, Phật giáo Nam tông Khmer đã có 452 ngôi chùa với 8.574 vị sư, chiếm 19,3% tổng số tăng sĩ trong cả nước, tập trung chủ yếu ở các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long: Trà Vinh, Vĩnh Long, Cần Thơ, An Giang, Kiên Giang, Bạc Liêu, Sóc Trăng, Cà Mau. Với gần 1,3 triệu người Khmer ở Việt Nam — đông nhất ở Trà Vinh (30% dân số tỉnh) và Sóc Trăng (29% dân số tỉnh) — đây là một cộng đồng Theravāda lâu đời và bền vững.

Nhánh Thứ Hai: Nam Tông Kinh — Ngọn Lửa Bừng Sáng Từ Thập Niên 1930

Câu chuyện của Phật giáo Theravāda người Kinh bắt đầu bằng một tình bạn. Đầu thập niên 1930, tại Sài Gòn, ông Nguyễn Văn Hiểu — một đốc công — và ông Lê Văn Giảng — một bác sĩ thú y — cùng chia sẻ một hoài bão chung: đem Phật pháp Nguyên thủy về cho người Việt.

Hai người đã lập một giao ước: một người tìm đất xây chùa, người kia sang Campuchia nghiên cứu kinh điển và xuất gia, rồi trở về truyền đạo. Đây là điểm khởi đầu của cả một dòng lịch sử.

Năm 1938 — Viên Gạch Đầu Tiên

Ông Nguyễn Văn Hiểu cùng các bạn đạo tìm được một khu rừng Dầu tại Gò Dưa, Thủ Đức. Bà chủ đất, vì kính tâm thiện nguyện của họ, đã hiến cúng đất với giá danh nghĩa một đồng. Ngày Rằm tháng 10 năm 1938, lễ an vị Phật được tổ chức tại chùa Bửu Quang — mốc lịch sử đánh dấu sự ra đời của ngôi chùa Phật giáo Nguyên thủy đầu tiên của người Kinh tại Việt Nam. Tỳ khưu Thiện Luật là vị trụ trì đầu tiên từ năm 1939.

Năm 1940 — Lễ Kết Giới Và Sự Xuất Gia Lịch Sử

Ngày 15 tháng 4 năm 1940, lễ lạc thành và kiết giới Sīmā chính thức được cử hành. Buổi lễ có sự chứng minh của Đệ nhị Tăng thống Phật giáo Vương quốc Campuchia — Hòa thượng Samdech Choun Nath — cùng 30 vị tỳ khưu Khmer. Quốc vương Sihanouk hiến cúng cây Bồ Đề được trồng tại chùa.

Ngày 15 tháng 10 năm 1940, tại chùa Unalom, Campuchia, bác sĩ Lê Văn Giảng chính thức xuất gia với Phó Tăng Vương Chunat — Hòa thượng Samdech Choun Nath, thọ pháp danh Hộ Tông (Vansarakkhita). Đây là ngày định mệnh đối với lịch sử Phật giáo Nguyên thủy Việt Nam.

Hòa thượng Hộ Tông sau đó cùng các vị tỳ khưu Thiện Luật, Bửu Chơn về Việt Nam, thiết lập đạo tràng và bắt đầu hoằng pháp. Hình ảnh chư tăng đi khất thực với y vàng, ăn ngày một buổi — hoàn toàn xa lạ với người miền Nam lúc bấy giờ — đã gây tò mò, rồi kính phục, rồi quy hướng trong rất nhiều người.

Những Vị Tiên Phong Đặt Nền Móng

Lịch sử Theravāda Việt Nam không thể viết mà không nhắc đến những con người cụ thể đã hy sinh, bền bỉ gây dựng từ hai bàn tay trắng.

Cư sĩ Nguyễn Văn Hiểu — Người Hộ Pháp Trụ Cột

Ông Nguyễn Văn Hiểu không phải là tu sĩ, nhưng là người hộ pháp không thể thiếu. Ông là người tìm đất, xây chùa, tổ chức các buổi thuyết pháp, duy trì đời sống vật chất cho tăng đoàn, và vận động thành lập hội Phật tử. Không có ông Hiểu, có thể hành trình của Hòa thượng Hộ Tông đã không có nơi bám rễ.

Hòa Thượng Hộ Tông — Sơ Tổ Nam Tông Kinh

Hòa thượng Hộ Tông (thế danh Lê Văn Giảng) được hậu thế tôn xưng là Sơ Tổ của Phật giáo Nam tông Kinh Việt Nam. Sau khi về nước, Ngài trụ trì Bửu Quang từ 1940 đến 1944, rồi tiếp tục con đường hoằng pháp tại nhiều nơi khác. Ngài mất năm 1981 — cùng năm Phật giáo Theravāda tham gia vào Giáo hội Phật giáo Việt Nam thống nhất. Mỗi năm, lễ tưởng niệm Ngài vẫn được long trọng tổ chức tại các tổ đình Nam tông.

Hòa Thượng Thiện Luật và Hòa Thượng Bửu Chơn

Cùng đồng hành với Hộ Tông là Hòa thượng Thiện Luật — vị trụ trì đầu tiên của Bửu Quang — và Hòa thượng Bửu Chơn (thế danh Phạm Văn Tông). Ba vị này cùng nhau đặt nền móng cho Tăng đoàn Nam tông Kinh. Năm 1957, khi Giáo hội Tăng già Nguyên Thủy Việt Nam được thành lập chính thức, Hòa thượng Bửu Chơn giữ chức Tăng thống, Hòa thượng Thiện Luật làm Phó Tăng thống, Hòa thượng Hộ Tông là thành viên Ban lãnh đạo.

Muốn hiểu thêm về bối cảnh lịch sử Phật giáo Đông Nam Á mà các ngài đã học tập — đặc biệt ảnh hưởng của vua Ashoka trong việc đưa Theravāda lan tỏa khắp khu vực — hãy đọc bài Ashoka Đại Đế Và Sự Lan Tỏa Phật Giáo Theravāda.

Phát Triển Qua Thăng Trầm Lịch Sử

Con đường của Phật giáo Theravāda tại Việt Nam không trải hoa hồng. Mỗi thập kỷ đều có thử thách riêng.

1940–1954: Chiến Tranh Và Kiên Cường

Năm 1945, thực dân Pháp tái chiếm Sài Gòn, tín đồ Bửu Quang phải tản cư. Năm 1947, quân Pháp phá chùa, dỡ ngói, đốn cây, dùng chùa làm đồn trú. Thế nhưng Phật pháp không bị dập tắt. Năm 1951, khi tình hình tạm ổn, chư tăng đã trở về. Năm 1953, ngôi Tổ đình Bửu Quang được cất lại lần hai, và lễ khánh thành diễn ra long trọng với sự tham dự của cả chính quyền địa phương.

1957: Tổ Chức Thành Giáo Hội Chính Thức

Ngày 14 tháng 5 năm 1957, Hội Phật giáo Nguyên thủy Việt Nam (Theravāda) được thành lập tại Sài Gòn. Cùng năm đó, vào Rằm tháng Giêng tại chùa Kỳ Viên, Giáo hội Tăng già Nguyên Thủy Việt Nam ra đời với 22 vị tỳ khưu bỏ phiếu bầu Ban lãnh đạo — đây là bước chuyển từ một nhóm tu tập nhỏ sang một tổ chức Tăng đoàn chính thức.

1957–1975: Lan Rộng Vào Miền Trung Và Tây Nguyên

Từ căn cứ ban đầu tại Sài Gòn và Thủ Đức, Phật giáo Nam tông Kinh dần lan ra các tỉnh: từ miền Nam ra miền Trung rồi đến các tỉnh Tây Nguyên. Nhiều ngôi chùa được xây dựng, nhiều vị tăng sĩ được đào tạo. Cũng trong giai đoạn này, một số vị tăng sĩ trẻ được cử đi du học tại Myanmar (Miến Điện) để thọ học thiền Vipassanā và Abhidhamma — mang về những phương pháp thực hành chuyên sâu hơn.

Muốn so sánh với quá trình cải cách và phát triển Theravāda ở một nước láng giềng trong cùng giai đoạn, bạn có thể đọc bài Cuộc Cải Cách Tăng Đoàn Tại Thái Lan Thế Kỷ XIX.

1981: Hội Nhập Và Tiếp Tục

Năm 1981, cả hai nhánh Theravāda — Nam tông Kinh và Nam tông Khmer — đều gia nhập Giáo hội Phật giáo Việt Nam thống nhất trong khuôn khổ mới của đất nước sau thống nhất. Đây là mốc đánh dấu sự hội nhập chính thức vào Phật giáo Việt Nam hiện đại, đồng thời cũng là năm Hòa thượng Hộ Tông viên tịch — kết thúc một chương lịch sử và mở ra chương tiếp theo.

Theravāda Tại Việt Nam Hôm Nay

Bước sang thế kỷ XXI, Phật giáo Theravāda tại Việt Nam đang trải qua một giai đoạn phát triển mạnh mẽ và đa dạng.

Về Số Lượng Tự Viện

Nam tông Khmer có trên 452 ngôi chùa tại Đồng bằng sông Cửu Long với hàng nghìn tăng sĩ. Nam tông Kinh ngày càng mở rộng, với hàng trăm chùa trải dài từ TP.HCM, Bình Dương, Đồng Nai, các tỉnh miền Trung đến một số tỉnh Tây Nguyên. Tổ đình Bửu Quang đã được Trung tâm Sách Kỷ lục Việt Nam chính thức công nhận năm 2007 là ngôi chùa Phật giáo Nguyên thủy, Theravāda đầu tiên tại Việt Nam.

Về Giáo Dục Và Đào Tạo

Học viện Phật giáo Nam tông Khmer tại Cần Thơ là cơ sở đào tạo tăng sĩ Khmer ở trình độ đại học. Phía Nam tông Kinh, nhiều chùa lớn như Bửu Long (TP. Thủ Đức), Bửu Quang, Tam Bảo, Kỳ Viên… thường xuyên tổ chức các khóa học Abhidhamma, thiền Vipassanā, học Pāli và đọc kinh điển.

Về Tu Tập Và Hoằng Pháp

Phong trào thiền Vipassanā và các khóa thiền tập trung ngày càng thu hút người tham dự không chỉ từ giới Phật tử lâu năm mà cả những người trẻ lần đầu tiếp xúc với Phật pháp. Sách dịch từ kinh điển Pāli, các bài giảng audio/video của chư tăng Nam tông cũng lan rộng trên mạng xã hội và internet. Để tìm hiểu thêm về thực hành thiền định theo truyền thống Theravāda, bạn có thể tham khảo chuyên mục Thiền Theravāda trên Theravada.blog.

Một tín hiệu tích cực nữa: ngày càng nhiều người Việt trẻ học tiếng Pāli để đọc kinh điển gốc — điều mà trước đây chỉ là đặc quyền của giới tăng sĩ. Kinh điển Pāli đã và đang được dịch sang tiếng Việt một cách có hệ thống hơn bao giờ hết, được lưu trữ tại các nguồn uy tín như SuttaCentral — nơi tập hợp bản dịch kinh điển Pāli bằng nhiều ngôn ngữ, trong đó có tiếng Việt.

Muốn tìm hiểu thêm các bài viết lịch sử Phật giáo khác, bạn có thể vào chuyên mục Lịch Sử Phật Giáo trên Theravada.blog. Ngoài ra, tài liệu chính thức của Ban Tôn giáo Chính phủ Việt Nam về Phật giáo Nam tông Khmer cũng là nguồn tham khảo đáng tin cậy về cộng đồng Khmer Theravāda.

Hỏi Đáp Thường Gặp