Parakkamabāhu I — Vị Vua Thống Nhất Tăng Đoàn

Có những giai đoạn trong lịch sử mà một con người — bằng tầm nhìn, ý chí và cả quyền lực thế tục — có thể thay đổi hướng đi của cả một nền tôn giáo. Parakkamabāhu I (còn viết là Parākramabāhu hay Parākramabāhu I) là một trong những nhân vật hiếm hoi như thế. Trị vì Tích Lan từ năm 1153 đến 1186, ông không chỉ thống nhất hòn đảo về chính trị sau nhiều thế kỷ phân liệt — ông còn thực hiện một cuộc cải cách Tăng đoàn Phật giáo chưa từng có tiền lệ, biến ba truyền thống phân rã và mâu thuẫn nhau thành một giáo hội Theravāda duy nhất.

Cuộc cải cách đó không chỉ là chuyện nội bộ Tích Lan. Sau đó, Phật giáo Theravāda từ hòn đảo này lan tỏa sang Myanmar, Thái Lan, Campuchia, Lào — và tất cả đều mang dấu ấn của cuộc thanh lọc Polonnaruwa thế kỷ XII. Nói không ngoa rằng, mỗi khi nhìn vào bất kỳ truyền thống Phật giáo Theravāda nào ở Đông Nam Á ngày nay, chúng ta đều đang nhìn thấy bóng dáng của Parakkamabāhu I.

1. Tích Lan trước thế kỷ XII: Hòn đảo phân liệt

Trước khi Parakkamabāhu I lên ngôi, Tích Lan là một mảnh đất rách nát. Về chính trị, đảo quốc bị phân thành ba vương quốc nhỏ cạnh tranh nhau: Rājaraṭṭha ở phía bắc với kinh đô Polonnaruwa, Dakkhiṇadesa ở tây nam, và Ruhuna ở đông nam. Về Phật pháp, cảnh tượng còn bi đát hơn.

Trong nhiều thế kỷ, các cuộc xâm lược của người Tamil từ miền nam Ấn Độ, đặc biệt là dưới tay người Chola, đã tàn phá nặng nề các tu viện lớn. Anuradhapura — kinh đô nghìn năm và trung tâm Phật giáo huy hoàng — đã suy tàn đến mức chỉ còn là phế tích. Các tự viện lớn bị phá hủy hoặc bỏ hoang, giới luật lỏng lẻo, và Tăng đoàn đã chia thành nhiều giáo phái xung đột lẫn nhau.

Biên niên sử Cūḷavaṃsa — tài liệu lịch sử Phật giáo quan trọng nhất của Tích Lan — mô tả giai đoạn này như một “chương tối tăm” của lịch sử Phật giáo trên đảo. Tăng đoàn đang trải qua khủng hoảng sâu sắc, cần một bàn tay quyết đoán để vực dậy.

2. Tiểu sử Parakkamabāhu I: Từ hoàng tử đến Đại đế

Parakkamabāhu I sinh khoảng năm 1123 tại Punkhagama, kinh đô của Dakkhiṇadesa. Cha ông là vua Manābharana; khi vua cha qua đời, cậu bé Parakkamabāhu phải theo mẹ về sống với người chú ở Ruhuna. Chính những năm tháng sống nương nhờ này đã tôi luyện bản lĩnh và tham vọng của ông.

Khi người chú không có con thừa kế qua đời năm 1140, Parakkamabāhu thừa kế vương quốc Dakkhiṇadesa và bắt tay vào củng cố thực lực. Trong một thập kỷ tiếp theo, ông kiên nhẫn xây dựng quân đội, cơ sở hạ tầng và uy tín chính trị trước khi phát động chiến dịch thống nhất đảo quốc. Năm 1153, sau những cuộc chiến cam go, Parakkamabāhu trở thành Lankesvar — “Chúa tể Tích Lan” — người đầu tiên cai trị toàn bộ hòn đảo sau nhiều thế kỷ phân liệt.

Câu tuyên ngôn nổi tiếng nhất của Parakkamabāhu I về quản trị quốc gia — “không một giọt nước mưa nào được phép chảy ra biển mà không được làm lợi cho con người” — cho thấy tầm nhìn của một nhà cai trị toàn diện, người muốn khai thác triệt để tiềm năng của đất nước cho phúc lợi dân chúng. Cùng tinh thần đó, ông áp dụng vào công việc phục hồi Phật pháp.

3. Bức tranh Tăng đoàn phân rã: Khi giới luật bị bỏ quên

Để hiểu tại sao cuộc cải cách của Parakkamabāhu I lại mang tính cách mạng, cần nhìn lại bức tranh Tăng đoàn Tích Lan thời bấy giờ. Từ thời vua Vaṭṭagāmaṇi (thế kỷ I TCN), Tăng đoàn Tích Lan đã phân liệt thành ba nhóm lớn quanh ba tự viện lớn. Trải qua nhiều thế kỷ chiến tranh và bảo trợ chính trị không đồng đều, sự phân liệt này ngày càng sâu sắc.

Đến thế kỷ XII, tình hình đã trở nên nghiêm trọng đến mức khó chấp nhận. Biên niên sử Cūḷavaṃsa ghi lại rằng nhiều vị Tỳ-kheo đã lấy vợ, sinh con, về cơ bản sống như người tại gia — trong khi vẫn mang danh nghĩa xuất gia. Học giả Richard Gombrich nhận xét rằng tình trạng này phản ánh sự tan rã của cả một nền văn hóa tu hành từ bên trong.

“Biên niên sử ghi lại rằng Tăng đoàn Phật giáo đang trong tình trạng xung đột và nhiều vị Tỳ-kheo thậm chí đã lấy vợ và sinh con, hành xử như người tại gia hơn là tu sĩ.”

— Trích từ nghiên cứu về lịch sử Phật giáo Tích Lan

Ba truyền thống tự viện đã phân rã thành tám giáo phái nhỏ (gana), mỗi giáo phái có tư tưởng và chuẩn mực riêng, nhiều khi mâu thuẫn gay gắt với nhau. Tình trạng này không chỉ làm suy yếu uy tín của Tăng đoàn trước dân chúng mà còn phá hoại chính nền tảng Phật pháp mà Tăng đoàn phải gìn giữ.

4. Ba truyền thống đối lập: Mahāvihāra, Abhayagiri và Jetavana

Để hiểu rõ cuộc cải cách, cần phân biệt ba truyền thống lớn đang tồn tại song song trên đảo Tích Lan:

Trong nhiều thế kỷ, phần lớn các vị vua Tích Lan đã bảo trợ cho Abhayagiri hơn là Mahāvihāra — điều mà các nhà sư Mahāvihāra coi là sự vi phạm truyền thống chính thống. Sự ủng hộ chính trị lệch lạc này càng làm sâu sắc thêm mâu thuẫn giữa các tự viện.

5. Cuộc cải cách lịch sử: Khi vương quyền gặp Phật pháp

Sau khi thống nhất đất nước về chính trị, Parakkamabāhu I nhanh chóng chuyển sự chú ý sang nhiệm vụ tôn giáo. Ông có hai mục tiêu rõ ràng: thứ nhất, thống nhất Tăng đoàn dưới một truyền thống duy nhất; thứ hai, loại bỏ những vị Tăng đã phá giới và sống trái với Luật tạng.

Vua triệu tập một Đại hội chư Tăng — một sự kiện chưa từng có trong lịch sử Tích Lan. Đại hội được tổ chức tại Polonnaruwa, trung tâm của đất nước mới thống nhất, dưới sự chủ tọa của Đại Trưởng lão Mahā Kassapa từ Udumbaragiri (Dimbulagala). Đây là trung tâm tu học nằm gần Polonnaruwa, nơi Mahā Kassapa đã tích lũy uy tín học thuật và tu hành qua nhiều thập kỷ.

Quy trình cải cách diễn ra theo từng bước có hệ thống:

Quy mô của cuộc thanh lọc là rất lớn. Bia ký tại Gal Vihāra ghi rõ rằng “hàng trăm tu sĩ thiếu đức hạnh và phi pháp đã bị trục xuất khỏi Tăng đoàn theo lời khuyên của Trưởng lão Mahā Kassapa.” Đây là một tuyên bố hành động mang tính lịch sử, được khắc vào đá để lưu truyền muôn đời.

6. Đại Trưởng lão Mahā Kassapa: Kiến trúc sư tinh thần

Trong khi Parakkamabāhu I cung cấp quyền lực thế tục và ý chí chính trị, thì nhân vật làm nên thực chất của cuộc cải cách là Đại Trưởng lão Mahā Kassapa từ Udumbaragiri Vihāra (nay là tu viện Dimbulagala, gần Polonnaruwa).

Mahā Kassapa được mô tả trong Cūḷavaṃsa là vị Tăng “tinh thông sâu sắc cả Kinh tạng lẫn Luật tạng” — đây là một phẩm chất vô cùng quý giá, bởi cuộc cải cách đòi hỏi cả nền tảng học thuật để xét định đúng sai, lẫn sự am hiểu Luật tạng để tiến hành các nghi thức thọ giới và thẩm định giới hạnh một cách hợp pháp.

“Hàng trăm tu sĩ vô đức và phi pháp đã bị đuổi ra khỏi Tăng đoàn theo lời khuyên của Trưởng lão Mahākassapa Mahāsthavira từ Udumbaragiri Vihāra.”

— Bia ký Gal Vihāra tại Polonnaruwa

Một điểm đáng chú ý: Parakkamabāhu I cũng là vị vua đầu tiên trong lịch sử Phật giáo Tích Lan phong cho một vị Tăng học vị Saṅgharāja (Tăng Vương) — một chức danh chính thức xác nhận địa vị tối cao trong Tăng đoàn. Người được trao danh hiệu này là Trưởng lão Sāriputta của Jetavana Vihāra — một cử chỉ có tính biểu tượng cao, cho thấy sự thống nhất không chỉ dừng lại ở áp đặt mà còn có phần dung hòa.

7. Gal Vihāra — Biểu tượng của một nền Phật giáo thống nhất

Nếu cuộc cải cách Tăng đoàn là thành tựu tinh thần vĩ đại nhất của Parakkamabāhu I, thì Gal Vihāra là biểu tượng vật chất huy hoàng nhất cho tầm nhìn đó. Nguyên tên là Uttarārāma — “Tu viện phương Bắc” — Gal Vihāra là quần thể bốn tượng Phật được điêu khắc trực tiếp vào vách đá granite, tất cả từ một khối đá duy nhất.

Tượng Phật nhập niết-bàn (parinibbāna) dài khoảng 14 mét là một trong những tác phẩm điêu khắc lớn nhất Đông Nam Á thời kỳ trung đại. Tượng Phật đứng cao hơn 7 mét thể hiện đặc điểm nghệ thuật Sinhala tinh tế đến mức các học giả nghệ thuật đã gọi Gal Vihāra là “đỉnh cao của nghệ thuật điêu khắc trung đại Sinhala.”

Ý nghĩa của Gal Vihāra vượt xa nghệ thuật: đây chính là nơi Parakkamabāhu I triệu tập Đại hội cải cách Tăng đoàn, nơi chứng kiến sự ra đời của một Tăng đoàn thống nhất. Địa điểm này vừa là đền thờ, vừa là nghị trường tôn giáo — một sự kết hợp rất Tích Lan, nơi nghệ thuật và giáo lý luôn đi đôi với nhau.

8. Di sản và tầm ảnh hưởng: Từ Polonnaruwa đến toàn Đông Nam Á

Tác động của cuộc cải cách Parakkamabāhu I không dừng lại ở biên giới Tích Lan. Sau khi Tăng đoàn được thống nhất và tinh luyện dưới truyền thống Mahāvihāra, Tích Lan trở thành trung tâm đào tạo và thọ giới cho Phật giáo Theravāda toàn cầu.

Trong thế kỷ XIII, một vị Tăng người Myanmar tên là Chapaṭa đã đến thọ giới tại Tích Lan, mang truyền thống Mahāvihāra trở về Burma và cải tổ Tăng đoàn Myanmar. Các vị vua Myanmar trong thế kỷ XV và XIX đều nhiều lần cử Tăng đoàn sang Tích Lan để “nạp lại nguồn” cho dòng truyền thừa.

Tất cả các quốc gia Phật giáo Theravāda ngày nay — Myanmar, Thái Lan, Campuchia, Lào — đều kết nối dòng truyền thừa của mình với cuộc cải cách Polonnaruwa thế kỷ XII. — Di sản lịch sử của Parakkamabāhu I

Tại Thái Lan, các vương triều thế kỷ XIII cũng đón nhận truyền thừa từ Tích Lan. Vua Rama Khamhaeng và các vị vua Sukhothai chủ động mời các vị Tăng Tích Lan đến giảng dạy và thực hiện nghi thức Uposatha theo chuẩn Mahāvihāra. Tương tự tại Campuchia, nơi Phật giáo Theravāda dần thay thế Phật giáo Đại thừa và Ấn Độ giáo kể từ thế kỷ XIII–XIV, cũng là nhờ làn sóng truyền giáo từ Tích Lan mang theo truyền thống Mahāvihāra đã được tinh luyện.

9. Bài học cho hiện tại: Khi thế quyền phục vụ Phật pháp

Câu chuyện Parakkamabāhu I đặt ra một câu hỏi không dễ trả lời: khi nào thì sự can thiệp của quyền lực thế tục vào Tăng đoàn là chính đáng? Và khi nào thì nó trở nên nguy hiểm?

Nhìn từ góc độ lịch sử, cuộc cải cách của Parakkamabāhu I đã mang lại kết quả tích cực rõ ràng: Tăng đoàn được phục hồi về kỷ cương giới luật, Phật pháp được gìn giữ và lan truyền. Nhưng cũng không thể phủ nhận rằng cuộc “thống nhất” này thực chất là sự bãi bỏ hai truyền thống — Abhayagiri và Jetavana — theo cách không hoàn toàn tự nguyện. Nhiều vị Tăng đã bỏ xứ ra đi thay vì phục tùng.

Dù nhìn từ góc độ nào, cuộc cải cách thế kỷ XII vẫn là bài học về mối quan hệ giữa vương quyền và giáo quyền trong Phật giáo Theravāda — một mối quan hệ mà đến tận ngày nay vẫn là chủ đề tranh luận tại nhiều quốc gia Phật giáo. Bài học về cải cách Tăng đoàn Thái Lan thế kỷ XIX dưới vua Mongkut cũng mang cấu trúc tương tự: một vị vua có tầm nhìn, một truyền thống học thuật được phục hồi, và một Tăng đoàn được tái cơ cấu theo hướng nghiêm cẩn hơn.

Điều mà Parakkamabāhu I để lại không chỉ là kiến trúc, thủy lợi hay kỳ tích quân sự. Ông để lại một Tăng đoàn Theravāda đủ vững chắc để gánh vác sứ mệnh hoằng pháp qua các thế kỷ — và chính Tăng đoàn đó đã mang Phật pháp đến tận các vùng đất xa xôi nhất của Đông Nam Á, mà di âm của nó vẫn còn vang vọng đến hôm nay. Muốn hiểu thêm về Tam Tạng Pāli mà truyền thống Mahāvihāra đã gìn giữ và truyền bá, hay về vai trò của Tạng Luật Vinayapiṭaka trong việc bảo đảm kỷ cương Tăng đoàn, đọc giả có thể tìm hiểu thêm qua các bài viết chuyên sâu trên Theravada.blog.

Và để hiểu tư tưởng học thuật của truyền thống Mahāvihāra đã được hệ thống hóa như thế nào, bộ luận Abhidhammattha Saṅgaha — “Cẩm nang Vi Diệu Pháp” được biên soạn tại Tích Lan — là một minh chứng rõ ràng nhất cho chiều sâu học thuật của truyền thống mà Parakkamabāhu I đã lựa chọn và bảo vệ.