Bhikkhunī Saṃyutta (SN 5): Mười Vị Tỳ-kheo-ni Đối Đáp Với Māra

Tương Ưng Tỳ-kheo-ni (Bhikkhunī Saṃyutta, SN 5) gồm mười bài kinh ngắn, mỗi bài kể một vị Tỳ-kheo-ni ngồi thiền một mình trong rừng, phần lớn được nêu rõ là khu rừng Andhavana (Rừng Tối) gần Sāvatthī, rồi bị Māra đến quấy nhiễu bằng một bài kệ. Cả mười vị đều nhận ra Māra và đáp lại bằng những bài kệ sắc bén, khiến Māra buồn bã biến mất.

Theo SuttaCentral, một số bài kệ ở đây nằm trong số những đoạn kinh được trích dẫn nhiều nhất, và có phần trùng với Therīgāthā. Tương ưng này cho thấy tiếng nói trí tuệ của các vị Thánh Ni ngay trong Tạng Kinh.

1. Hồ sơ tương ưng

• Vị trí: Saṃyutta Nikāya 5 – Bhikkhunīsaṃyutta, ngay sau Tương Ưng Ma (SN 4), trong Tương Ưng Bộ.
• Số kinh: 10 (SN 5.1–5.10), một phẩm duy nhất (Bhikkhunīvagga).
• Bối cảnh chung: Đức Phật trú tại Jetavana; vị Ni đi khất thực ở Sāvatthī, sau bữa ăn vào rừng Andhavana và ngồi dưới gốc cây (SN 5.1:1.2–1.4; các kinh sau viết tắt đoạn này bằng dấu “…”).
• Mười vị Ni: Āḷavikā, Somā, Kisāgotamī, Vijayā, Uppalavaṇṇā, Cālā, Upacālā, Sīsupacālā, Selā, Vajirā.
• Khuôn chung: Māra đến quấy nhiễu, thường với ý muốn gây sợ hãi và khiến vị Ni rời bỏ định (riêng SN 5.1 là rời bỏ độc cư); vị Ni nhận ra Māra, đáp kệ; Māra biến mất.

2. Āḷavikā: “Ở đời có lối thoát” (SN 5.1)

Māra thách: ở đời không có lối thoát, độc cư để làm gì; hãy hưởng dục lạc kẻo sau hối tiếc (SN 5.1:2.1–2.4). Vị Ni tự hỏi người hay phi nhân đang nói, rồi nhận ra Māra (SN 5.1:3.2–3.4). Bà đáp rằng có lối thoát và bà đã tự chứng bằng tuệ; dục lạc như gươm giáo, các uẩn là cái thớt chặt (SN 5.1:4.1–5.2).

Ghi chú của Bhikkhu Sujato lưu ý một chi tiết: thường kinh nói vị tu “đi nghỉ trưa” (divāvihāra), riêng ở đây văn bản nói “tìm sự độc cư” (vivekatthinī), và Māra muốn bà “rời bỏ độc cư” thay vì “rời bỏ định”.

3. Somā: “Nữ tính có can hệ gì?” (SN 5.2)

Māra chê rằng cảnh giới của bậc hiền trí khó đạt, người nữ với “trí tuệ hai ngón tay” không thể đạt được (SN 5.2:2.1–2.4). Somā đáp:

“Itthibhāvo kiṃ kayirā, cittamhi susamāhite; Ñāṇamhi vattamānamhi, sammā dhammaṃ vipassato.”

“Nữ tính có can hệ gì khi tâm khéo định tĩnh, khi trí tuệ hiện hành, khi chân chánh quán thấy Pháp?” (SN 5.2:4.1–4.4)

Yassa nūna siyā evaṃ, itthāhaṃ purisoti vā; Kiñci vā pana aññasmi, taṃ māro vattumarahati.

“Ai còn nghĩ: ‘Ta là nữ’, hay ‘ta là nam’, hay ‘ta là’ bất cứ gì khác, Māra hãy đến nói với kẻ ấy.” (SN 5.2:5.1–5.4)

Sujato nhận xét: chính Māra, chứ không phải Đức Phật, là kẻ nghi ngờ khả năng của người nữ. Ông cũng ghi chú rằng phân biệt giới tính có ý nghĩa giới hạn ở thân hành, nhưng hoàn toàn không liên quan khi nói đến thiền định và trí tuệ.

4. Kisāgotamī, Vijayā, Uppalavaṇṇā

Kisāgotamī (SN 5.3): Māra hỏi vì sao bà ngồi khóc như người mất con, vào rừng một mình phải chăng để tìm đàn ông (SN 5.3:2.1–2.4). Bà đáp đã vượt qua cái chết của con, không còn cần đàn ông, không sầu muộn, không sợ Māra; khối u tối đã bị phá tan, đã chiến thắng đạo quân của Thần Chết (SN 5.3:5.1–6.4). Sujato ghi chú bà gọi Māra là “āvuso”, rõ ràng không mang nghĩa “bạn”.

Vijayā (SN 5.4): theo tóm tắt của SuttaCentral, Māra hiện thành chàng trai trẻ đẹp để quyến rũ; bà từ chối các dục, vì vui trong thiền tịnh và đã đoạn vô minh.

Uppalavaṇṇā (SN 5.5): Māra dọa rằng một người nữ đẹp như bà ở một mình trong rừng nên sợ kẻ xấu; bà đáp có thể dùng thần thông khuất phục cả ngàn kẻ như Māra (theo tóm tắt SuttaCentral). Sujato cho biết trong AN 1.237 bà được xem là bậc đệ nhất thần thông trong hàng Tỳ-kheo-ni.

5. Ba chị em Cālā, Upacālā, Sīsupacālā

Theo ghi chú của Sujato, đây là ba chị em, và kệ của họ cũng có trong Therīgāthā, dù có sự lẫn lộn về việc bài nào thuộc về ai. Tóm tắt của SuttaCentral:

• Cālā (SN 5.6): Māra hỏi vì sao bà không ưa tái sinh; bà đáp vì tái sinh tất yếu kéo theo khổ.
• Upacālā (SN 5.7): Māra mời bà nguyện sinh lên các cõi trời; bà từ chối mọi tái sinh vì thế gian đều đang bốc cháy. Sujato ghi chú Māra nêu năm cõi trời Dục giới, bỏ qua cõi Tứ Đại Thiên Vương.
• Sīsupacālā (SN 5.8): Māra hỏi bà theo giáo thuyết của ai; bà đáp không theo các ngoại đạo mà theo Đức Phật, vì giáo pháp của Ngài dẫn đến giải thoát.

6. Selā và Vajirā: ai tạo ra chúng sinh?

Hai kinh cuối đặt câu hỏi triết học nhất. Māra hỏi Selā: ai tạo ra “hình nộm” (bimba) này, người tạo ở đâu, nó sinh ở đâu, diệt ở đâu? (SN 5.9:2.1–2.4). Bà đáp:

“Nayidaṃ attakataṃ bimbaṃ, nayidaṃ parakataṃ aghaṃ; Hetuṃ paṭicca sambhūtaṃ, hetubhaṅgā nirujjhati.”

“Hình nộm này không do tự mình tạo, khối khổ này không do kẻ khác tạo; nương vào nhân mà sinh khởi, nhân tan rã thì diệt.” (SN 5.9:4.1–4.4)

Bà ví như hạt giống gieo trên ruộng, nhờ chất đất và hơi ẩm mà mọc; các uẩn, các giới và sáu xứ cũng vậy (SN 5.9:5.1–6.4).

Với Vajirā, Māra hỏi ai tạo ra “chúng sinh” (satta). Bà hỏi lại vì sao Māra tin có “chúng sinh”, đó chỉ là một đống hành (SN 5.10:4.1–4.4), rồi nói lời nổi tiếng:

Yathā hi aṅgasambhārā, hoti saddo ratho iti; Evaṃ khandhesu santesu, hoti sattoti sammuti.

“Như khi các bộ phận hợp lại, có tiếng gọi là ‘cỗ xe’; cũng vậy, khi các uẩn hiện hữu, có quy ước gọi là ‘chúng sinh’.” (SN 5.10:5.1–5.4)

Chỉ có khổ sinh khởi, tồn tại rồi diệt đi; ngoài khổ không gì sinh, ngoài khổ không gì diệt (SN 5.10:6.1–6.4). Sujato ghi chú dù bài kệ được trích dẫn rất nhiều, Vajirā chỉ được biết đến qua kinh này.

7. Năm từ Pāli cần nhớ

8. Một điểm dễ hiểu sai

Có người đọc SN 5.2 rồi cho rằng kinh điển xem nhẹ người nữ vì có câu “trí tuệ hai ngón tay”. Thật ra đó là lời của Māra, và bài kinh dựng lên chính để Somā bác bỏ nó. Một hiểu lầm khác là xem các vị Ni chỉ “cãi thắng” Māra; nội dung đáp lại là giáo lý cốt lõi: vô ngã (SN 5.2, 5.10), duyên khởi (SN 5.9), khổ của tái sinh (SN 5.6–5.7).

9. Ứng dụng trong đời sống

• Khi một ý nghĩ làm nản lòng hay sợ hãi nổi lên, hãy học câu hỏi của Āḷavikā: “ai đang nói đây?” rồi nhận diện nó.
• Khi bị đánh giá qua giới tính, tuổi tác hay xuất thân, nhớ lời Somā: điều quyết định là tâm định và trí tuệ.
• Khi nghĩ “tôi là thế này, thế kia”, hãy quán như Vajirā: đó là quy ước đặt trên các uẩn.

10. Ba câu hỏi ôn tập

1. Các vị Ni vào khu rừng nào để độc cư? Andhavana gần Sāvatthī (SN 5.1:1.4).
2. Selā nói hình nộm này do đâu mà có? Không tự tạo, không do kẻ khác tạo, nương vào nhân mà sinh (SN 5.9:4.1–4.3).
3. Vajirā dùng ví dụ gì? Cỗ xe: khi các bộ phận hợp lại thì có tên gọi “cỗ xe” (SN 5.10:5.1–5.2).

11. Câu hỏi thường gặp

Kệ trong SN 5 có giống Therīgāthā không?

Một phần. SuttaCentral cho biết kệ ở đây trùng một phần với Therīgāthā, có những bài chỉ có trong SN 5, và SN 5 có thêm phần văn xuôi kể bối cảnh. Xem Therīgāthā — Kệ Ngôn Các Vị Thánh Ni.

Āḷavikā và Selā có phải một người?

Theo Sujato, kệ của Āḷavikā ở SN 5.1 tương ứng với kệ được gán cho Selā ở Therīgāthā, và chú giải xác nhận đó là cùng một người, Selā xứ Āḷavī. Còn vị Selā trong SN 5.9 thì chưa rõ có phải cùng người không.

Ni đoàn được thành lập thế nào?

SN 5 không kể chuyện thành lập Ni đoàn. Về chủ đề đó, xem Mahāpajāpati Gotamī – Sự Thành Lập Ni Đoàn.

12. Một câu ghi nhớ

Khi tâm định tĩnh và trí tuệ hiện hành, nam hay nữ không còn là câu hỏi; chỉ còn khổ sinh và khổ diệt.

Nguồn tham khảo

1. SuttaCentral, SN 5 Bhikkhunīsaṃyutta (mục lục, tóm tắt, Pāli và bản dịch Bhikkhu Sujato kèm ghi chú): https://suttacentral.net/sn5; các kinh SN 5.1 đến SN 5.10.
2. HT. Thích Minh Châu (dịch), Kinh Tương Ưng Bộ, Tập I, Chương 5 – Tương Ưng Tỷ-kheo-ni: budsas.org