visuddhimagga

Chương V của Visuddhimagga gói chín biến xứ còn lại trong vài trang ngắn, rồi dành tiểu mục cuối để trả lời câu hỏi thật sự: mỗi biến xứ mở ra cánh cửa nào phía sau tầng thiền.

Visuddhimagga không dừng ở câu đắc sơ thiền. Bộ luận mô tả sơ thiền bằng ba cái đẹp và mười đặc tính: đạo lộ thanh tịnh, xả được nuôi lớn, và niềm hoan hỷ do trí.

Bảy thiện xảo đầu nói về tâm. Ba điều cuối trong mười thiện xảo an chỉ của Visuddhimagga lại nói về người ta tránh, người ta đến gần, và độ dốc mà lòng ta nghiêng về.

Bốn điều nằm giữa trong mười thiện xảo an chỉ trả lời một câu hỏi hiếm khi được trả lời thẳng: giữa buổi ngồi, khi tâm không chịu vào định, cụ thể phải làm gì? Một bảng chẩn đoán và hai ví dụ về lửa.

Điều thứ ba trong mười thiện xảo an chỉ được Visuddhimagga định nghĩa chỉ bằng một câu — nhưng trong câu ấy có ba động từ khác nhau: làm ra tướng chưa có, tu tập tướng đã có, và giữ tướng đã được.

Trong mười thiện xảo an chỉ, điều thứ hai là làm cho năm căn quân bình. Visuddhimagga nói một điều khá chói tai: đức tin mạnh mà tuệ yếu thì sinh ra thứ tin mù. Chỉ riêng niệm là càng mạnh càng tốt.

Visuddhimagga liệt kê mười thiện xảo để đưa tâm vào an chỉ, và điều thứ nhất lại là cắt tóc, cắt móng, tắm rửa, giặt y, quét dọn chỗ ở. Bài này đi tìm lý do đằng sau một sắp xếp thoạt nghe rất tầm thường.

Có được tướng đã khó, nhưng Visuddhimagga nói giữ được nó còn khó hơn — phải giữ như giữ thai của một vị Chuyển luân vương. Bảy điều thích hợp là cách bản văn dạy giữ.

Trong thiền chỉ, có một câu hỏi được lặp lại nhiều hơn mọi câu khác: “Tôi thấy ánh sáng rồi, vậy đã đắc định chưa?” Visuddhimagga trả lời bằng cách phân biệt ba thứ rất dễ bị gộp làm một.

Kinh tạng đếm bốn tầng thiền, Abhidhamma đếm năm. Visuddhimagga IV §90 giải thích vì sao hai cách đếm không hề mâu thuẫn: hệ năm chỉ tách tầm khỏi tứ cho người căn cơ chậm hơn.