Kinh Điều Đáng Ưa (Iṭṭhasutta, AN 5.43) nói về năm điều mà ai cũng mong: sống lâu, đẹp đẽ, hạnh phúc, danh tiếng và được sinh lên cõi trời. Đức Phật nói với trưởng giả Anāthapiṇḍika một câu rất thẳng: năm điều ấy không thể có được nhờ cầu xin hay mong ước.
Lý do Ngài đưa ra đơn giản đến bất ngờ: nếu cầu xin mà được, thì còn ai thiếu những điều ấy? Thay vì cầu xin, người muốn có phải đi theo con đường dẫn đến chúng. Đây là một trong những bài kinh rõ ràng nhất về thái độ của Phật giáo Theravāda đối với việc cầu nguyện.
1. Hồ sơ bài kinh
- Số kinh: Aṅguttara Nikāya 5.43 – Iṭṭhasutta, Phẩm Vua Muṇḍa, Chương Năm Pháp.
- Người nghe: gia chủ Anāthapiṇḍika (AN 5.43:1.1).
- Cấu trúc: nêu năm điều đáng ưa, khẳng định không đạt được nhờ cầu xin, chỉ ra con đường cho từng điều, và kết bằng kệ ca ngợi sự không phóng dật.
- Chủ đề: quan hệ nhân quả giữa mong muốn, hành động và kết quả.
2. Năm điều đáng ưa, khó được ở đời
“Pañcime, gahapati, dhammā iṭṭhā kantā manāpā dullabhā lokasmiṃ. Katame pañca? Āyu… vaṇṇo… sukhaṃ… yaso… saggā…”
“Này gia chủ, có năm pháp này đáng ưa, đáng yêu, đáng thích, khó được ở đời. Thế nào là năm? Tuổi thọ, dung sắc, hạnh phúc, danh tiếng, các cõi trời.” (AN 5.43:2.1–2.7)
| Pāli | Nghĩa | Điều người ta thường làm |
|---|---|---|
| āyu | tuổi thọ | cầu sống lâu, cầu sức khỏe |
| vaṇṇa | dung sắc, vẻ đẹp | mong được xinh đẹp, ưa nhìn |
| sukha | hạnh phúc, an lạc | cầu bình an, may mắn |
| yasa | danh tiếng, uy tín | mong được người biết đến, kính trọng |
| sagga | cõi trời | cầu được sinh về cõi lành sau khi chết |
Đức Phật không chê năm mong muốn này. Ngài gọi chúng là “đáng ưa, đáng yêu, đáng thích” (iṭṭha, kanta, manāpa). Vấn đề không nằm ở việc mong muốn, mà ở cách để có được.
3. Cầu xin không đem lại kết quả
“Imesaṃ kho, gahapati, pañcannaṃ dhammānaṃ… na āyācanahetu vā patthanāhetu vā paṭilābhaṃ vadāmi. Imesaṃ kho, gahapati, pañcannaṃ dhammānaṃ… āyācanahetu vā patthanāhetu vā paṭilābho abhavissa, ko idha kena hāyetha?”
“Này gia chủ, Ta không nói rằng năm pháp này có được do cầu xin hay do mong ước. Này gia chủ, nếu năm pháp này có được do cầu xin hay mong ước, thì ở đây ai lại thiếu thứ gì?” (AN 5.43:3.1–3.2)
Đây là một lập luận rất đời thường. Hãy nhìn quanh: hầu như ai cũng mong sống lâu, được yêu mến, được hạnh phúc. Nếu chỉ cần mong là được, thế gian đã không còn ai đoản mệnh, không ai buồn khổ. Việc nhiều người vẫn thiếu những điều ấy cho thấy mong ước tự nó không phải là nguyên nhân.
Hình ảnh người nông dân
Có thể so sánh với một người nông dân muốn có lúa. Ông có thể đứng giữa ruộng cầu khấn mỗi ngày, nhưng nếu không cày bừa, gieo hạt, tưới nước, thì đến mùa ruộng vẫn trống. Ngược lại, người làm đúng các bước, dù không cầu khấn, vẫn có khả năng thu hoạch. Mong muốn có thể là động lực để bắt đầu làm ruộng, nhưng chính việc làm ruộng mới cho ra lúa. Đây là ví dụ minh họa, không có trong kinh.
4. Con đường thay cho lời cầu xin
“Na kho, gahapati, arahati ariyasāvako āyukāmo āyuṃ āyācituṃ vā abhinandituṃ vā āyussa vāpi hetu. Āyukāmena, gahapati, ariyasāvakena āyusaṃvattanikā paṭipadā paṭipajjitabbā.”
“Này gia chủ, vị thánh đệ tử muốn sống lâu không nên cầu xin tuổi thọ, hay vui thích nó, hay vì nó mà [ước mong]. Này gia chủ, vị thánh đệ tử muốn sống lâu nên thực hành con đường đưa đến tuổi thọ.” (AN 5.43:4.1–4.2)
Khi thực hành con đường ấy, người ấy được tuổi thọ, hoặc ở cõi trời hoặc ở cõi người (AN 5.43:4.3–4.4). Kinh lặp lại đúng khuôn mẫu này cho dung sắc, hạnh phúc, danh tiếng và cõi trời (AN 5.43:5.1–8.4).
Con đường cụ thể là gì?
Bản thân AN 5.43 không nói rõ con đường dẫn đến từng điều. Để biết cụ thể, có thể đọc các kinh khác. Ví dụ, trong Kinh Tiểu Phân Biệt Nghiệp (MN 135), Đức Phật nói rằng từ bỏ sát sinh, sống với lòng thương xót đối với mọi chúng sinh là con đường đưa đến sống lâu (MN 135:6.1–6.4); không sân hận, dù bị chỉ trích nặng nề cũng không nổi giận, là con đường đưa đến dung sắc đẹp đẽ (MN 135:10.1–10.4). Ghép hai kinh lại, bức tranh trở nên rõ ràng: thứ ta mong muốn có nguyên nhân, và nguyên nhân ấy nằm trong hành động của chính ta.
5. Bài kệ: không phóng dật trong việc làm phước
Āyuṃ vaṇṇaṃ yasaṃ kittiṃ, saggaṃ uccākulīnataṃ; Ratiyo patthayānena, uḷārā aparāparā. Appamādaṃ pasaṃsanti, puññakiriyāsu paṇḍitā.
“Với người mong cầu tuổi thọ, dung sắc, danh tiếng, tiếng khen, cõi trời, dòng dõi cao quý, những niềm vui cao thượng nối tiếp nhau, các bậc hiền trí tán thán sự không phóng dật trong việc làm phước.” (AN 5.43:9.1–10.2)
Appamatto ubho atthe, adhigaṇhāti paṇḍito; Diṭṭhe dhamme ca yo attho, yo cattho samparāyiko.
“Người hiền trí không phóng dật đạt được cả hai lợi ích: lợi ích ngay trong đời này và lợi ích trong đời sau.” (AN 5.43:10.3–11.2)
Chữ then chốt là appamāda, không phóng dật, sự chuyên cần tỉnh giác. Bài kệ thay thế “cầu xin” bằng “siêng năng làm phước”. Năng lượng mà người ta dùng để cầu khấn được chuyển sang hành động.
6. Năm từ Pāli cần học
| Từ Pāli | Nghĩa | Trong kinh |
|---|---|---|
| iṭṭha | đáng ưa | AN 5.43:2.1 |
| dullabha | khó được | AN 5.43:2.1 |
| āyācana | sự cầu xin, khẩn cầu | AN 5.43:3.1 |
| paṭipadā | con đường thực hành | AN 5.43:4.2 |
| appamāda | không phóng dật | AN 5.43:10.1 |
7. Một điểm dễ hiểu sai
Kinh này đôi khi bị hiểu là Phật giáo cấm mọi hình thức nguyện, phát nguyện hay hồi hướng. Thật ra kinh nói rất cụ thể: năm điều ấy không có được nhờ cầu xin. Đức Phật bác bỏ việc dùng lời cầu xin thay cho hành động. Kinh không bàn đến việc phát nguyện như một cách định hướng tâm, hay tụng kinh như một cách nhắc nhở mình về Pháp. Điều đáng ghi nhớ là: nếu có phát nguyện, thì lời nguyện phải đi kèm với con đường thực hành, không thay thế nó.
8. Ứng dụng trong đời sống
- Chuyển “xin” thành “làm”: khi thấy mình đang mong một điều, hãy hỏi: nguyên nhân dẫn đến điều này là gì, và mình có thể bắt đầu từ đâu?
- Muốn sống lâu: bắt đầu từ lòng thương xót, không làm hại sinh mạng.
- Muốn được mến: bắt đầu từ việc bớt nóng giận khi bị chỉ trích.
- Muốn bình an: giữ giới, vì giới là nền của sự không hối hận.
- Không phóng dật: làm phước đều đặn, không đợi đến khi gặp khó mới nghĩ đến.
9. Ba câu hỏi ôn tập
- Năm điều đáng ưa là gì? Tuổi thọ, dung sắc, hạnh phúc, danh tiếng, cõi trời (AN 5.43:2.3–2.7).
- Vì sao cầu xin không đem lại chúng? Vì nếu cầu xin mà được thì không ai còn thiếu (AN 5.43:3.2).
- Bài kệ tán thán điều gì? Sự không phóng dật trong việc làm phước (AN 5.43:10.1–10.2).
10. Câu hỏi thường gặp
Kinh này có phủ nhận mọi sự cầu nguyện?
Kinh nói năm điều đáng ưa không có được nhờ cầu xin. Phạm vi của kinh là như vậy; mọi kết luận rộng hơn nên được nói rõ là cách hiểu của người đọc, không phải lời kinh.
Anāthapiṇḍika được dạy những gì khác về đời sống tại gia?
Ông là người nghe của nhiều bài kinh trong Tăng Chi Bộ, như Pattakamma Sutta (AN 4.61) về bốn điều khó được và cách dùng tài sản, và Kinh Không Nợ (AN 4.62) về bốn hạnh phúc của người tại gia.
11. Một câu ghi nhớ
Nếu cầu xin mà được thì không ai còn thiếu; điều ta mong có con đường riêng của nó, và con đường ấy phải tự mình bước đi.
Nguồn tham khảo
- SuttaCentral, AN 5.43 Iṭṭhasutta, nguyên văn Pāli và bản dịch Bhikkhu Sujato: https://suttacentral.net/an5.43
- SuttaCentral, MN 135 Cūḷakammavibhaṅgasutta: https://suttacentral.net/mn135
- HT. Thích Minh Châu (dịch), Kinh Tăng Chi Bộ, Chương Năm Pháp.
- Bhikkhu Bodhi (dịch), The Numerical Discourses of the Buddha, Wisdom Publications, 2012.