Sáu Ân Đức Của Pháp: Một Chuỗi Lý Do Móc Vào Nhau, Không Phải Sáu Lời Khen

Sáu ân đức của Pháp thường được đọc như sáu lời tán thán nối đuôi nhau. Nhưng ở cuối phần giải thích, Visuddhimagga làm một việc bất ngờ: bộ luận nối sáu chữ ấy lại thành một chuỗi lý do, chữ sau là nguyên nhân của chữ trước. Và khi đọc theo chuỗi, cả sáu hóa ra đang nói về cùng một chuyện.

Trong nhà có người ốm thì cả nhà cùng lo. Người đi lấy thuốc, người nấu cháo, người thức đêm. Nhưng đến khâu cuối cùng thì mọi sự giúp đỡ đều dừng lại ở một chỗ: viên thuốc ấy chỉ người ốm uống được. Không ai uống thay được, dù thương đến mấy. Và cũng chỉ người ốm mới biết sau khi uống thì trong người dễ chịu hơn hay không.

Đó gần như là toàn bộ nội dung của sáu ân đức Pháp, nếu phải nói gọn trong một hình ảnh. Visuddhimagga thì không nói gọn — bộ luận dành hẳn bảy đoạn để tách từng chữ ra, rồi cuối cùng buộc chúng lại với nhau bằng một câu ngắn đến mức dễ bị đọc lướt.

Bối cảnh trong Visuddhimagga

Chúng ta đang ở chương VII, Chaanussatiniddeso. Đề mục thứ nhất là niệm Phật, và bài trước đã bàn kỹ vì sao đề mục ấy chỉ dừng ở cận hành định. Đề mục thứ hai là niệm Pháp, mở đầu bằng đúng một công thức quen thuộc:

Người muốn tu tập niệm Pháp cũng ngồi một mình nơi vắng, rồi nhớ nghĩ ân đức của pariyattidhamma — Pháp học, tức kinh điển — và của chín pháp siêu thế (bốn đạo, bốn quả, Niết-bàn). Hai nhóm đối tượng ấy rất khác nhau, và bản văn nói rõ chỗ khác: chữ svākkhāta bao gồm cả Pháp học, còn năm chữ còn lại thì chỉ nói về pháp siêu thế.

Svākkhāta: khéo được nói, theo ba nghĩa

Chữ đầu tiên được giải thích dài nhất, và theo ba hướng. Hướng thứ nhất: Pháp học là svākkhāta vì “đẹp ở phần đầu, phần giữa, phần cuối” (ādimajjhapariyosānakalyāṇattā). Bản văn đi rất xa với ý này — ngay cả một bài kệ bốn câu cũng có đủ ba phần: câu thứ nhất là phần đầu đẹp, hai câu giữa là phần giữa đẹp, câu cuối là phần cuối đẹp.

Hướng thứ hai: vì Pháp ấy “tuyên thuyết phạm hạnh có nghĩa, có văn, toàn vẹn và thanh tịnh”. Ở đây có một cặp chữ đáng nhớ: upanetabbassa abhāvato — vì không có gì cần thêm vào nữa nên gọi là toàn vẹn; apanetabbassa abhāvato — vì không có gì cần bỏ bớt đi nên gọi là thanh tịnh. Một định nghĩa về sự hoàn chỉnh mà bất kỳ người viết lách nào cũng thấy thấm.

Hướng thứ ba mới là hướng sắc nhất, vì nó so sánh trực tiếp: “Atthavipallāsābhāvato vā suṭṭhu akkhātoti svākkhāto” — được gọi là khéo nói vì nghĩa của nó không bị đảo ngược. Bản văn nói thẳng rằng với giáo thuyết của các phái khác, nghĩa bị đảo: những pháp bị tuyên bố là “chướng ngại” thì hóa ra không chướng ngại, những pháp được tuyên bố là “dẫn ra khỏi” thì hóa ra không dẫn ra khỏi. Vì thế các pháp ấy thành durakkhāta — nói vụng. Còn Pháp của Đức Thế Tôn thì “pháp nào đã nói là chướng ngại thì đúng là chướng ngại, pháp nào đã nói là dẫn ra khỏi thì đúng là dẫn ra khỏi”.

Khéo nói, theo Visuddhimagga, không phải là nói hay. Là nói mà nhãn dán khớp với thứ bên trong.

Akālika: không có năm ngày, bảy ngày nào ở giữa

Đây là chữ hay bị dịch trượt nhất, nên đáng đọc nguyên văn lời giải thích:

Dịch sát: “Nó không tiêu tốn một khoảng thời gian như năm ngày, bảy ngày rồi mới cho quả; mà nói rằng nó cho quả ngay liền sau khi chính nó vận hành.” Bản văn còn nói rõ chữ này nhắm vào thánh đạo: “Idaṃ maggameva sandhāya vuttaṃ”. Đạo tâm vừa sinh thì quả tâm theo liền ngay sát-na kế, không có một khoảng chờ nào chen vào giữa. Đối lập của nó là kālika — thiện pháp thế gian, thứ phải đợi một thời gian dài mới trổ quả.

Ehipassika: nắm tay rỗng thì không mời ai được

Chữ thứ tư có nghĩa “đáng được mời gọi: hãy đến mà xem”. Visuddhimagga hỏi ngay: vì sao Pháp xứng đáng với lời mời ấy? Và trả lời bằng hai lý do, mỗi lý do kèm một phản ví dụ rất đời.

Lý do thứ nhất: vì nó có thật. Nắm tay đang rỗng, dù có nói trong này là vàng là bạc thì cũng không thể mời “đến mà xem đi” — vì không có gì trong đó (rittamuṭṭhiyaṃ, avijjamānattā). Lý do thứ hai: vì nó thanh tịnh. Phân và nước tiểu thì có thật đấy, nhưng không ai mời người khác đến xem để làm tâm họ hoan hỷ được; những thứ ấy chỉ đáng lấy cỏ hoặc lá mà phủ lại (tiṇehi vā paṇṇehi vā paṭicchādetabbameva hoti).

Còn chín pháp siêu thế thì có thật theo tự tính, và thanh tịnh — bản văn ví với “mặt trăng tròn đầy giữa bầu trời không mây” và “viên ngọc quý đặt trên tấm nhung vàng”. Có thật, và sạch: đủ hai điều kiện ấy mới nói được câu “đến mà xem”.

Opaneyyika: đáng gác lại cả cái đầu đang cháy

Chữ thứ năm nghĩa là “đáng được đưa vào”. Đưa vào đâu? Vào tâm mình, bằng sự tu tập. Và mức độ ưu tiên của việc đưa vào ấy được bản văn diễn tả bằng một hình ảnh dữ dội: “ādittaṃ celaṃ vā sīsaṃ vā ajjhupekkhitvāpi bhāvanāvasena attano citte upanayanaṃ arahatī” — dù áo đang cháy hay đầu đang cháy, cũng đáng tạm để đó mà đưa Pháp vào tâm mình trước.

Với Niết-bàn — pháp vô vi, không do tu tập mà thành — thì chữ ấy được hiểu theo nghĩa khác: đáng được tâm mình hướng tới, đáng được bám lấy bằng sự chứng ngộ. Và một cách giải nữa: thánh đạo gọi là upaneyya vì nó đưa tới Niết-bàn.

Paccattaṃ veditabbo viññūhi: không phải món trang sức trên đầu người khác

Chữ cuối cùng quay về đúng hình ảnh viên thuốc ở đầu bài. Bản văn viết rằng bậc trí phải tự biết nơi chính mình: “đạo đã được ta tu tập, quả đã được ta chứng đắc, sự diệt đã được ta tác chứng”. Rồi giải thích bằng ba câu phủ định rất thẳng:

“Bởi vì phiền não của người đệ tử không bị đoạn trừ nhờ con đường mà thầy tế độ đã tu tập; vị ấy cũng không an trú thoải mái nhờ quả định của thầy; cũng không tác chứng được Niết-bàn mà thầy đã tác chứng. Vì thế Pháp này không đáng được nhìn như món trang sức trên đầu người khác, mà phải được nhìn ngay trong tâm mình.”

Câu “món trang sức trên đầu người khác” đáng để nhớ lâu. Nó mô tả chính xác một tình trạng rất phổ biến: ta ngưỡng mộ công phu của một vị thầy, kể lại thành tựu của vị ấy với người khác, thấy lòng mình hoan hỷ — và nhầm cái hoan hỷ đó với tiến bộ của chính mình.

Câu gói lại: sáu chữ là một chuỗi nhân quả

Sau khi tách xong sáu chữ, Visuddhimagga hạ một đoạn ngắn mà nếu đọc nhanh thì tưởng là câu nhắc lại. Thực ra nó buộc cả sáu thành một chuỗi:

“Lại nữa, Pháp này khéo được nói. Vì sao? Vì nó tự mình thấy được. Nó tự mình thấy được, vì nó không có thời gian chờ. Nó không có thời gian chờ, vì nó đáng được mời đến mà xem. Và cái gì đáng được mời đến mà xem thì cái ấy đáng được đưa vào tâm.”

Đọc theo chuỗi này thì sáu ân đức không còn là sáu lời khen song song nữa. Chúng là một lập luận: Pháp được gọi là khéo nói bởi vì người ta kiểm chứng được nó; kiểm chứng được bởi vì không phải chờ; không phải chờ bởi vì nó có thật và sạch đủ để mời người đến xem; và đúng vì vậy mà nó đáng được mang vào tâm ngay bây giờ. Chữ cuối cùng, paccattaṃ veditabbo viññūhi, đóng vòng lại: chỗ kiểm chứng ấy nằm trong tâm mỗi người, không nằm ở đâu khác.

Một hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm: “Akālika nghĩa là Pháp không bao giờ lỗi thời — hai mươi lăm thế kỷ rồi mà vẫn hợp với thời đại.”

Câu ấy tự nó không sai, và là một điều đáng nói. Nhưng nó không phải nghĩa mà Visuddhimagga gán cho chữ này, và chỗ lệch thì không nhỏ. “Không lỗi thời” là một nhận định về tuổi thọ của giáo lý, nhìn từ bên ngoài, theo chiều lịch sử. Còn akālika trong bản văn là một nhận định về khoảng cách giữa nhân và quả, nhìn từ bên trong một sát-na tâm: không có năm ngày bảy ngày nào chen vào giữa, và bản văn nói thẳng rằng câu này nhắm vào thánh đạo.

Hệ quả của cách hiểu lệch cũng rất thực tế. Nếu akālika chỉ nghĩa là “không lỗi thời”, thì nó thành một lời khen dành cho kinh sách, và người nghe có thể gật đầu tán thành mà chẳng phải làm gì. Nếu akālika nghĩa là “không có khoảng chờ”, thì nó thành một lời hứa kèm điều kiện: làm đúng thì có kết quả ngay, mà chưa thấy kết quả thì đừng vội đổ cho chuyện phải đợi thêm vài kiếp. Đó là hai thái độ rất khác nhau khi ngồi xuống bồ đoàn.

Kết: một lời mời, không phải một lời tán thán

Cũng như niệm Phật, niệm Pháp dừng ở cận hành định, và vì đúng hai lý do cũ: ân đức của Pháp quá sâu, và tâm người niệm nghiêng về việc đi lại giữa nhiều khía cạnh. Lợi ích thì bản văn liệt kê một loạt, trong đó có một câu rất đẹp: thân của người chuyên tu niệm Pháp trở nên đáng cúng dường “như một ngôi nhà thờ xá-lợi”, và khi sắp phạm giới thì sự tàm quý hiện ra ngay vì nhớ tới tính khéo nói của Pháp.

Sáu ân đức không mô tả một kho báu để chiêm ngưỡng. Chúng mô tả một thứ có thật, sạch, không bắt chờ — nghĩa là một lời mời đến kiểm tra.

Chỗ đáng quý của cả đoạn văn, có lẽ, nằm ở chữ cuối: viññūhi — bởi các bậc trí. Bản văn còn nói thêm một câu ngắn: “Bālānaṃ pana avisayo cesa”, đây không phải là cảnh giới của người ngu. Không phải vì Pháp khó tính, mà vì chuyện này giống hệt chuyện viên thuốc: ai uống người ấy biết, và chỉ người chịu uống mới có gì để biết.

Bài kế tiếp sẽ đi tới đề mục thứ ba của chương VII — niệm Tăng (Saṅghānussati), với một câu hỏi mà nhiều Phật tử Việt Nam vẫn lúng túng: chữ “Tăng” trong Tam Bảo rốt cuộc chỉ ai, và vì sao Visuddhimagga định nghĩa Tăng bằng cách đi chứ không bằng chiếc y.

Nguồn tham khảo

• Visuddhimaggo, chương VII — Chaanussatiniddeso, tiểu mục Dhammānussatikathā (bản Pāli, ấn bản Chaṭṭha Saṅgāyana).
• Công thức sáu ân đức Pháp được dẫn từ Aṅguttara Nikāya 6.10 (Mahānāmasutta); đoạn giải thích sandiṭṭhika dẫn Aṅguttara Nikāya 3.54, đúng như bản văn ghi chú.
• Các cụm Pāli được trích: svākkhāto bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhī; Atthavipallāsābhāvato vā suṭṭhu akkhātoti svākkhāto; Na pañcāhasattāhādibhedaṃ kālaṃ khepetvā phalaṃ deti; rittamuṭṭhiyaṃ… tiṇehi vā paṇṇehi vā paṭicchādetabbameva hoti; ādittaṃ celaṃ vā sīsaṃ vā ajjhupekkhitvāpi; na esa parassa sīse ābharaṇaṃ viya daṭṭhabbo; Apica svākkhāto ayaṃ dhammo. Kasmā? Sandiṭṭhikattā…
• Chuyên trang: Visuddhimagga — Thanh Tịnh Đạo.

Đọc thêm trong loạt bài này

• Niệm Phật (Buddhānussati): vì sao đề mục này chỉ dừng ở cận hành định
• Niệm giới, niệm thí, niệm thiên: ba đề mục lấy chính đời mình làm đối tượng
• Bốn sát-na cuối cùng trước an chỉ: chuẩn bị, cận hành, thuận thứ, chuyển tộc
• Ba cái đẹp của sơ thiền: vì sao một tầng thiền có đầu, có giữa và có cuối
• Chuyên trang Visuddhimagga — Thanh Tịnh Đạo