Vì Sao Cần Chín Biến Xứ Còn Lại: Mỗi Kasiṇa Mở Một Cánh Cửa Khác Nhau

Nếu một mình biến xứ đất đã đủ đưa hành giả lên tới tứ thiền, vì sao Visuddhimagga còn phải kể thêm chín biến xứ nữa? Chương V trả lời câu hỏi đó không bằng cách dạy thêm chín kỹ thuật, mà bằng cách chỉ ra: mỗi biến xứ mở ra một cánh cửa khác nhau ở phía sau tầng thiền.

Có một chuyện rất quen trong bếp nhà mình. Bạn mua một con dao thái tốt, dùng được vài năm, thái thịt ngon, thái rau ngon, gọt trái cây cũng tạm ổn. Rồi một hôm bạn thấy người ta bày ra cả một bộ dao: dao lọc xương lưỡi cứng, dao phi lê lưỡi mềm, dao bánh mì răng cưa, dao gọt nhỏ xíu. Câu hỏi đầu tiên bật ra trong đầu là: “Con dao cũ của mình vẫn cắt được hết mà, mua thêm làm gì?” Câu trả lời không nằm ở chỗ “cắt được”, mà ở chỗ cắt xong thì làm được gì tiếp theo. Con dao phi lê không cắt giỏi hơn, nó chỉ mở ra một việc mà con dao thái không mở ra được: tách được lớp da cá mà không nát thịt.

Quan hệ giữa biến xứ đất và chín biến xứ còn lại trong Visuddhimagga gần giống như vậy. Chúng không cạnh tranh nhau ở khâu “vào định”. Chúng khác nhau ở khâu sau đó.

Bối cảnh trong Visuddhimagga

Chương IV của Visuddhimagga là một chương dài. Ngài Buddhaghosa dành trọn nó cho một đề mục duy nhất: biến xứ đất (pathavīkasiṇa). Từ chỗ ở thích hợp, mười tám điều bất lợi của trú xứ, cách làm mạn-đà-la đất, cách nhìn cho vừa chừng, ba loại tướng, bảy điều thích hợp, mười thiện xảo an chỉ, cho tới năm thiền chi và ba cái đẹp của sơ thiền — tất cả đều được trình bày trên nền một đề mục.

Rồi chương V mở ra, và người đọc lần đầu thường hụt hẫng. Chín biến xứ còn lại — nước, lửa, gió, xanh, vàng, đỏ, trắng, ánh sáng và hư không hạn định — được gói gọn trong chín tiểu mục ngắn, mỗi tiểu mục chỉ vài dòng: Āpokasiṇakathā, Tejokasiṇakathā, Vāyokasiṇakathā, Nīlakasiṇakathā, Pītakasiṇakathā, Lohitakasiṇakathā, Odātakasiṇakathā, Ālokakasiṇakathā, Paricchinnākāsakasiṇakathā. Sau đó là một tiểu mục cuối tên là Pakiṇṇakakathā — “phần tạp luận”.

Sự chênh lệch đó không phải là bất cẩn biên tập. Nó là một tuyên bố ngầm: phần khó nhất của thiền chỉ là phần chung, đã nói xong ở chương IV rồi. Chín biến xứ sau chỉ khác nhau ở khâu lấy tướng ban đầu. Còn phần thật sự đáng nói riêng thì nằm ở tiểu mục cuối cùng.

Chín tiểu mục ngắn: khác nhau đúng ở chỗ đặt mắt

Đọc kỹ chín tiểu mục ấy, ta thấy một công thức lặp đi lặp lại: người học biến xứ nào thì lấy tướng nơi đối tượng ấy. Với ánh sáng, bản văn viết gọn: “Ālokakasiṇaṃ uggaṇhanto ālokasmiṃ nimittaṃ gaṇhāti” — người học biến xứ ánh sáng thì lấy tướng nơi ánh sáng. Với hư không hạn định: “Paricchinnākāsakasiṇepi ākāsakasiṇaṃ uggaṇhanto ākāsasmiṃ nimittaṃ gaṇhāti” — cũng vậy, lấy tướng nơi hư không.

Chỉ có biến xứ gió là được chú thêm một câu đáng nhớ. Gió thì không có màu để nhìn, nên bản văn mở thêm một lối: “Tañca kho diṭṭhavasena vā phuṭṭhavasena vā” — và điều đó là do thấy, hoặc do xúc chạm. Hành giả có thể lấy tướng bằng mắt, khi thấy ngọn cây hay bụi mía đang lay; hoặc lấy tướng bằng thân, khi cảm nhận luồng gió chạm vào da. Một chi tiết nhỏ, nhưng nó cho thấy Visuddhimagga không cứng nhắc: cửa vào tướng được mở theo đúng bản chất của đối tượng.

Chín biến xứ sau không phải là chín bài học mới. Chúng là chín cách đặt mắt — hoặc đặt thân — vào một chỗ khác, rồi đi lại đúng con đường mà chương IV đã vẽ.

Pakiṇṇakakathā: chỗ Visuddhimagga trả lời thẳng câu hỏi

Câu hỏi “vì sao cần chín biến xứ còn lại” được trả lời ở tiểu mục cuối chương. Ở đó, bản văn không nói về jhāna nữa — vì phần jhāna là chung cho cả mười. Bản văn liệt kê quả riêng của từng biến xứ, tức là những gì hành giả có thể làm được khi đã lấy biến xứ ấy làm nền.

Dịch sát: do biến xứ đất mà có được các thần biến kiểu “một thân hóa thành nhiều thân”; do biến xứ nước mà trồi lên lặn xuống được trong đất; do biến xứ lửa mà phun khói, bốc lửa; do biến xứ gió mà đi nhanh như gió; do biến xứ xanh mà hóa hiện sắc xanh và làm cho tối lại; do biến xứ ánh sáng mà hóa hiện sắc có hào quang và làm cho hôn trầm thụy miên lui xa; do biến xứ hư không mà làm cho những gì bị che khuất trở nên mở trống.

Ba biến xứ màu còn lại được nói kỹ hơn một chút, và ở đây xuất hiện hai thuật ngữ quan trọng. Về biến xứ vàng: “Pītakasiṇavasena pītakarūpanimmānaṃ, suvaṇṇanti adhimuccanā, vuttanayeneva abhibhāyatanapaṭilābho, subhavimokkhādhigamo cāti evamādīni ijjhanti” — hóa hiện sắc vàng, thắng giải “đây là vàng ròng”, và theo cách đã nói thì đắc được thắng xứ (abhibhāyatana), chứng được tịnh giải thoát (subhavimokkha). Về biến xứ đỏ, công thức lặp lại gần như nguyên vẹn: “Lohitakasiṇavasena lohitakarūpanimmānaṃ, vuttanayeneva abhibhāyatanapaṭilābho, subhavimokkhādhigamoti evamādīni ijjhanti”.

Bảng: mỗi biến xứ mở một cánh cửa nào

Nhìn vào bảng, một điều lộ ra ngay: các “cánh cửa” này phần lớn thuộc phạm vi thần thông (iddhi), tức là thứ mà đại đa số người tu ngày nay không đặt làm mục tiêu, và Visuddhimagga cũng xếp vào chương XII, mãi phía sau. Nhưng chính vì thế mà danh sách này đáng đọc: nó cho thấy chương V không phải là chương dạy thiền, mà là chương lập bản đồ tài nguyên.

Một câu ngắn nói về điểm chung của cả mười

Ngay sau danh sách quả riêng, bản văn hạ một câu gom lại: “Sabbāneva uddhaṃ adho tiriyaṃ advayaṃ appamāṇanti imaṃ pabhedaṃ labhanti” — tất cả (mười biến xứ) đều có được sự phân loại này: trên, dưới, ngang, bất nhị, vô lượng.

Năm chữ ấy mô tả cách tướng biến xứ được mở rộng khi đã thuần thục: hành giả trải tướng lên phía trên, xuống phía dưới, ra bốn phía; “bất nhị” (advaya) nghĩa là không còn xen lẫn thứ gì khác vào giữa; “vô lượng” (appamāṇa) nghĩa là không còn dựng biên cho nó nữa. Đây chính là chỗ chữ kasiṇa — vốn có nghĩa “toàn phần, trọn khắp” — được hiểu đúng nghĩa. Và nó áp dụng cho cả mười, không trừ cái nào. Nghĩa là: phần cốt lõi thì giống nhau tuyệt đối; chỉ phần hoa trái mới khác.

Mười biến xứ đi chung một đoạn đường và chia tay nhau ở cuối đường, chứ không phải là mười con đường khác nhau đi tới cùng một nơi.

Thắng xứ và tịnh giải thoát: hai cửa mà bốn biến xứ màu mở ra

Trong cả danh sách, bốn biến xứ màu — xanh, vàng, đỏ, trắng — là nhóm duy nhất được gắn thêm hai hạng mục không thuộc thần thông: abhibhāyatanapaṭilābha (đắc thắng xứ) và subhavimokkhādhigama (chứng tịnh giải thoát). Bản văn còn nhắc lại công thức ấy một lần nữa với cụm “suvaṇṇadubbaṇṇanayena abhibhāyatanapaṭilābho, subhavimokkhādhigamoti evamādīni ijjhanti”.

“Thắng xứ” là tám căn cứ mà tại đó tâm chế ngự được đối tượng thay vì bị đối tượng kéo đi: hành giả thấy sắc đẹp mà tâm không dính, thấy sắc xấu mà tâm không đẩy. “Tịnh giải thoát” là sự an trú vào cái đẹp thanh tịnh mà không sinh tham. Cả hai đều là bài tập về tự do trước cái đẹp — thứ mà bốn màu tinh khiết là chất liệu thích hợp nhất. Đây là lý do sâu hơn cho việc giữ lại bốn biến xứ màu, dù chúng có vẻ trùng lặp nhau khi nhìn từ bên ngoài.

Một hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm: “Mười biến xứ chỉ là mười lối vào cùng một căn phòng. Chọn cái nào cũng như nhau, cứ lấy cái nào hợp mắt mình là được.”

Nửa đầu của câu này đúng, và chính Visuddhimagga xác nhận: về mặt tầng thiền, cả mười biến xứ đều đưa tới sơ thiền cho đến tứ thiền, đều được mở rộng theo cùng năm cách “trên, dưới, ngang, bất nhị, vô lượng”. Nếu mục tiêu của bạn chỉ là an chỉ định, thì đúng là chọn cái nào hợp căn tính mình cũng được.

Nhưng nửa sau thì sai, và cái sai này khiến người ta đọc lướt qua chương V mà không nhận ra nó nói gì. Căn phòng không phải chỉ có một. Sau tứ thiền, mười biến xứ dẫn ra mười hành lang khác nhau. Biến xứ ánh sáng có một công dụng rất đời thường mà chín cái kia không có — thinamiddhassa dūrabhāvakaraṇaṃ, làm cho hôn trầm thụy miên lui xa. Bốn biến xứ màu mở ra thắng xứ và tịnh giải thoát. Biến xứ hư không mở ra khả năng “làm mở trống cái bị che khuất”. Nói “chọn cái nào cũng như nhau” là đã bỏ qua đúng phần mà chương V được viết ra để nói.

Điều này đổi gì cho người ngồi thiền hôm nay?

Rất ít người ngồi xuống để học phun khói hay đi nhanh như gió. Nhưng chương V vẫn để lại ba điều dùng được ngay.

Thứ nhất, nó dạy cách đọc một bản luận: khi thấy một chương ngắn bất thường, hãy hỏi phần dài đã nói ở đâu, chứ đừng kết luận rằng phần ngắn là phần phụ. Thứ hai, nó xác nhận rằng công phu nền — bảy điều thích hợp, mười thiện xảo, quân bình năm căn — là vốn chung, đầu tư một lần dùng được cho mọi đề mục. Thứ ba, chi tiết về biến xứ ánh sáng là một gợi ý cụ thể cho người hay buồn ngủ khi ngồi: trong hệ thống của Visuddhimagga, ánh sáng không chỉ là một đề mục, nó là thuốc.

Kết: chín cánh cửa, một hành lang chung

Bộ dao đầy đủ không làm bạn cắt giỏi hơn — nó chỉ mở ra những việc con dao cũ không mở ra được. Chương V làm đúng việc ấy với thiền chỉ: không dạy thêm chín cách vào định, mà ghi lại chín cánh cửa nằm phía sau định.

Và điều đó nhắc ta rằng phần khó vẫn nằm ở chương IV: đưa tâm tới tướng, giữ tướng, và bước qua ngưỡng an chỉ. Cái ngưỡng ấy thực ra diễn ra như thế nào — có phải là một cú rơi đột ngột không, hay có một trình tự sát-na rõ ràng? Bài kế tiếp sẽ mở đúng đoạn văn đó: bốn sát-na cuối cùng trước khi an chỉ sinh khởi — chuẩn bị, cận hành, thuận thứ, và chuyển tộc.

Nguồn tham khảo

• Visuddhimaggo, chương V — Sesakasiṇaniddeso: các tiểu mục Āpokasiṇakathā, Tejokasiṇakathā, Vāyokasiṇakathā, Nīlakasiṇakathā, Pītakasiṇakathā, Lohitakasiṇakathā, Odātakasiṇakathā, Ālokakasiṇakathā, Paricchinnākāsakasiṇakathā, Pakiṇṇakakathā (bản Pāli, ấn bản Chaṭṭha Saṅgāyana).
• Visuddhimaggo, chương IV — Pathavīkasiṇaniddeso (phần nền chung cho cả mười biến xứ).
• Chuyên trang: Visuddhimagga — Thanh Tịnh Đạo.

Đọc thêm trong loạt bài này

• Ba loại tướng (nimitta): vì sao thấy ánh sáng chưa phải là đã đắc định
• Thiện xảo với tướng (nimittakosalla): tạo tướng, nuôi tướng và giữ tướng
• Lửa nhỏ và đống lửa lớn: nâng tâm, ghìm tâm, làm tâm hoan hỷ và để yên
• Bốn thiền vô sắc (āruppā): khi tâm bỏ lại cả hình sắc
• Chuyên trang Visuddhimagga — Thanh Tịnh Đạo