Kinh Đế Thích Sở Vấn (DN 21): Sakka Hỏi Về Gốc Rễ Của Thù Hận

Kinh Đế Thích Sở Vấn (Sakkapañhasutta, DN 21) ghi lại cuộc gặp giữa Đức Phật và Sakka, vua trời cõi Tam Thập Tam, tại hang Indasāla gần Rājagaha. Sakka đặt một chuỗi câu hỏi bắt đầu từ một thắc mắc rất con người: vì sao mọi loài đều muốn sống không thù hận, mà rốt cuộc vẫn sống trong thù hận?

Câu trả lời của Đức Phật đi từ ganh tị và keo kiệt, lần ngược về tận gốc rễ là những “khái niệm do hý luận” trong tâm, rồi chỉ ra con đường thực hành để chấm dứt chúng. Cuối kinh, pháp nhãn khởi sinh nơi Sakka.

1. Hồ sơ bài kinh

• Số kinh: Dīgha Nikāya 21 – Sakkapañhasutta, thuộc Mahāvagga của Trường Bộ.
• Địa điểm: xứ Magadha, phía đông Rājagaha, gần làng Bà-la-môn Ambasaṇḍā, trong hang Indasāla trên núi Vediyaka (DN 21:1.1.2).
• Nhân vật: Đức Phật, Sakka (Đế Thích), thiên nhạc công Pañcasikha và chư thiên Tam Thập Tam.
• Cấu trúc: phần mở đầu với bài ca của Pañcasikha; phần hỏi đáp; phần Sakka bày tỏ niềm hoan hỷ và kết thúc với pháp nhãn.
• Chủ đề: nguồn gốc xung đột và con đường đoạn diệt hý luận.

2. Mở đầu: tiếng đàn của Pañcasikha

Sakka biết Đức Phật đang ở hang Indasāla, nhưng nói rằng thật khó để một người như mình đến gần các bậc Như Lai khi các Ngài đang an trú thiền định (DN 21:1.4.2). Ông nhờ thiên nhạc công Pañcasikha đến trước, làm cho Đức Phật hoan hỷ (DN 21:1.4.3).

Pañcasikha mang cây đàn gỗ beluva đến, đứng một bên, gảy đàn và hát những bài kệ nói về Phật, Pháp, Tăng, về các bậc A-la-hán, và cả về ái dục (DN 21:1.4.8). Chi tiết này khá bất ngờ: một bài tình ca đan xen với lời ca ngợi Tam Bảo. Đức Phật nhận xét tiếng đàn hòa với tiếng hát, không bên nào lấn bên nào (DN 21:1.6.2–1.6.3), rồi hỏi anh đã soạn những bài kệ ấy từ bao giờ (DN 21:1.6.4).

Đọc phần này, người học thấy cách Đức Phật tiếp nhận một nghệ sĩ: Ngài không quở trách nội dung tình ái, mà bắt đầu bằng điều có thể khen thật lòng. Sau đó, Sakka được mời vào, và hang động trở nên rộng rãi, sáng sủa nhờ uy lực chư thiên (DN 21:1.9.1).

3. Câu hỏi thứ nhất: vì sao muốn hòa bình mà vẫn thù hận?

“Kiṃsaṃyojanā nu kho, mārisa, devā manussā asurā nāgā gandhabbā ye caññe santi puthukāyā, te: ‘averā adaṇḍā asapattā abyāpajjā viharemu averino’ti iti ca nesaṃ hoti, atha ca pana saverā sadaṇḍā sasapattā sabyāpajjā viharanti saverino”ti?

“Thưa Tôn giả, chư thiên, loài người, A-tu-la, rồng, Càn-thát-bà và các loài khác bị trói buộc bởi kiết sử gì mà dù mong ‘chúng ta hãy sống không oán thù, không gậy gộc, không đối địch, không sân hận’, vậy mà vẫn sống với oán thù, gậy gộc, đối địch, sân hận?” (DN 21:2.1.2–2.1.3)

Đức Phật trả lời ngắn gọn: chúng bị trói buộc bởi kiết sử ganh tị và keo kiệt (issāmacchariyasaṃyojanā, DN 21:2.1.6).

Đây là một chẩn đoán đáng suy ngẫm. Xung đột không bắt đầu từ ác ý thuần túy. Nó bắt đầu từ hai cảm xúc rất bình thường: không muốn người khác có điều tốt (ganh tị) và không muốn chia sẻ điều tốt của mình (keo kiệt).

4. Chuỗi nguyên nhân: lần ngược về gốc

Sakka hỏi tiếp, và Đức Phật trả lời theo một chuỗi “có cái này thì có cái kia” (DN 21:2.2.2–2.2.25):

Mỗi bước đều có cùng công thức: khi cái này có thì cái kia có, khi cái này không có thì cái kia không có. Đó là lối trình bày của duyên khởi, áp dụng vào tâm lý xung đột.

Khâu cuối cùng là khó nhất. Papañca là sự “lan tràn”, “hý luận”: tâm từ một nhận thức đơn giản tự phóng đại thành cả một thế giới những khái niệm về “ta”, “của ta”, “người kia”. Bhikkhu Sujato ghi chú rằng chuỗi này khác thứ tự trong Kinh Mật Hoàn (MN 18), nơi tầm dẫn đến hý luận; ở DN 21, hý luận lại là nguồn của tầm. Hai cách trình bày cho thấy đây là một vòng tự nuôi dưỡng.

5. Con đường thực hành: ba cặp “nên” và “không nên”

Sakka hỏi: vị tỳ-khưu thực hành thế nào để đi đến sự đoạn diệt khái niệm do hý luận (DN 21:2.3.1)? Đức Phật trả lời bằng ba loại cảm thọ: hỷ (somanassa), ưu (domanassa) và xả (upekkhā). Mỗi loại đều có hai thứ, một thứ nên thực hành, một thứ không nên (DN 21:2.3.3–2.3.8). Tiêu chuẩn phân biệt rất thực tế:

‘Imaṃ kho me somanassaṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhantī’ti, evarūpaṃ somanassaṃ sevitabbaṃ.

“Khi biết: ‘Ta thực hành loại hỷ này thì bất thiện pháp giảm, thiện pháp tăng’, thì loại hỷ ấy nên thực hành.” (DN 21:2.3.13)

Và trong các loại nên thực hành, loại không tầm không tứ thì vi diệu hơn loại có tầm có tứ (DN 21:2.3.14). Sujato giải thích điều này tương ứng với việc nhị thiền vi diệu hơn sơ thiền.

Điều đáng chú ý là ngay cả ưu cũng có loại nên thực hành. Nỗi buồn vì mình chưa đạt được sự giải thoát, nếu nó thúc đẩy tinh tấn, là một nỗi buồn thiện. Và xả cũng có loại không nên thực hành, như sự thờ ơ đi kèm si mê; xem thêm Upekkhā — Xả Ly Cao Thượng, Không Phải Thờ Ơ.

Giới bổn và phòng hộ các căn

Sakka hỏi tiếp về sự thu thúc giới bổn và phòng hộ các căn. Câu trả lời dùng cùng phương pháp: thân hành, khẩu hành và sự tầm cầu (pariyesanā) đều có hai loại (DN 21:2.4.9–2.4.29); sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp do sáu căn nhận biết cũng đều có hai loại, nên gần hay không nên gần (DN 21:2.5.3–2.5.14). Tiêu chuẩn vẫn là: thiện pháp tăng hay giảm.

6. Vì sao các Sa-môn không cùng một lý thuyết?

Sakka hỏi: tất cả Sa-môn, Bà-la-môn có cùng một lý thuyết, một giới hạnh, một mục đích không? Đức Phật đáp không (DN 21:2.6.2–2.6.3) và giải thích:

“Anekadhātu nānādhātu kho, devānaminda, loko. Tasmiṃ anekadhātunānādhātusmiṃ loke yaṃ yadeva sattā dhātuṃ abhinivisanti, taṃ tadeva thāmasā parāmāsā abhinivissa voharanti: ‘idameva saccaṃ moghamaññan’ti.”

“Thưa Thiên chủ, thế giới có nhiều giới, nhiều loại giới khác nhau. Trong thế giới ấy, chúng sinh chấp chặt vào giới nào thì cố chấp, bám víu mà nói: ‘Chỉ điều này là thật, ngoài ra là sai’.” (DN 21:2.6.5–2.6.7)

Và không phải tất cả đều đạt cứu cánh; chỉ những tỳ-khưu giải thoát nhờ ái diệt tận mới đạt cứu cánh tối hậu (DN 21:2.6.12). Đoạn này nối kinh DN 21 với chủ đề “mỗi người chỉ thấy một phần” trong Ví Dụ Người Mù Sờ Voi (Ud 6.4).

7. “Dao động là bệnh”: lời tự bạch của Sakka

Sakka nói:

“Ejā, bhante, rogo, ejā gaṇḍo, ejā sallaṃ, ejā imaṃ purisaṃ parikaḍḍhati tassa tasseva bhavassa abhinibbattiyā.”

“Bạch Thế Tôn, sự dao động là bệnh, dao động là ung nhọt, dao động là mũi tên; dao động lôi kéo con người tái sinh vào hữu này hay hữu khác.” (DN 21:2.7.1)

Sujato ghi chú ejā nghĩa gốc là chuyển động, xao động, đối lập với sự bất động (aneja) của Đức Phật. Sakka còn nói mũi tên nghi ngờ đã nằm trong ông từ lâu, nay được Đức Phật nhổ ra (DN 21:2.7.4).

8. Kết thúc: pháp nhãn khởi sinh

Imasmiñca pana veyyākaraṇasmiṃ bhaññamāne sakkassa devānamindassa virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi: “yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamman”ti.

“Trong khi lời giải đáp này được nói lên, pháp nhãn xa trần ly cấu khởi lên nơi Thiên chủ Sakka: ‘Phàm cái gì có tính sinh khởi, tất cả đều có tính đoạn diệt’.” (DN 21:2.10.9–2.10.10)

Cùng với Sakka là tám vạn chư thiên khác (DN 21:2.10.11). Kinh giải thích tên gọi “Sakkapañha” chính vì đây là những câu hỏi Sakka được thỉnh hỏi và được Đức Phật giải đáp (DN 21:2.10.12–2.10.13).

9. Năm từ Pāli cần học

10. Một điểm dễ hiểu sai

Nhiều người nghĩ Phật giáo dạy diệt mọi cảm xúc vui buồn. DN 21 nói ngược lại: có hỷ nên thực hành, có ưu nên thực hành, có xả không nên thực hành. Tiêu chuẩn không phải cảm xúc dễ chịu hay khó chịu, mà là nó làm thiện pháp tăng hay giảm. Đây là một tiêu chuẩn đạo đức rất thực dụng, ai cũng có thể áp dụng.

11. Ứng dụng trong đời sống

• Khi thấy mình bực bội với ai, lần ngược chuỗi: mình đang ganh tị hay đang tiếc của? Mình đang thương hay ghét điều gì? Mong muốn ấy sinh từ suy nghĩ nào?
• Kiểm tra mỗi niềm vui: niềm vui này làm mình tốt hơn hay xấu đi?
• Đừng sợ nỗi buồn thiện: buồn vì mình còn nóng giận có thể là động lực tu tập.
• Bớt cố chấp quan điểm: nhớ câu “thế giới có nhiều giới khác nhau”.

12. Câu hỏi thường gặp

Sakka trong kinh này là ai?

Sakka là vua của chư thiên cõi Tam Thập Tam, nhân vật xuất hiện nhiều trong kinh Pāli; xem thêm Sakka Saṃyutta (SN 11).

Kinh Đế Thích Sở Vấn có bản dịch tiếng Việt không?

Có, trong Kinh Trường Bộ do HT. Thích Minh Châu dịch, với tên “Kinh Đế Thích Sở Vấn”.

13. Một câu ghi nhớ

Ai cũng muốn sống không thù hận, nhưng ganh tị và keo kiệt trói buộc; gốc của chúng nằm ở hý luận trong chính tâm mình.

Nguồn tham khảo

1. SuttaCentral, DN 21 Sakkapañhasutta, nguyên văn Pāli và bản dịch Bhikkhu Sujato kèm ghi chú: https://suttacentral.net/dn21
2. SuttaCentral, MN 18 Madhupiṇḍikasutta: https://suttacentral.net/mn18
3. HT. Thích Minh Châu (dịch), Kinh Trường Bộ, Kinh số 21 – Kinh Đế Thích Sở Vấn.
4. Maurice Walshe (dịch), The Long Discourses of the Buddha, Wisdom Publications, 1995.