Mora Paritta là bài kệ hộ trì của chim công vàng trong Morajātaka (Ja 159): mỗi sáng, khi mặt trời mọc, chú công (tiền thân của Đức Phật) đọc một bài kệ để được che chở suốt ngày; mỗi tối, khi mặt trời lặn, đọc một bài kệ khác để được an ổn suốt đêm. Truyền thống xếp bài này vào nhóm các paritta có uy lực, cùng Ratana Sutta và Khandha Paritta.
Bài viết đọc nguyên văn Pāli trong Jātaka (bản SuttaCentral và bản VRI), giải nghĩa theo chú giải Jātaka, và tách rõ phần nào là kệ, phần nào là truyện chú giải.
1. Hồ sơ bài kệ
- Nguồn: Jātaka số 159, chương Hai Kệ (Dukanipāta), phẩm thứ nhất (SuttaCentral gọi là Daḷhavagga), truyện thứ 9. Bản VRI ghi “159. Morajātakaṃ (2-1-9)”.
- Số kệ: hai kệ được đánh số 17 và 18 của chương Hai Kệ; vì vậy Visuddhimagga bản VRI dẫn là “jā. 1.2.17-18”.
- Tên gọi: mora là chim công; moraparitta là “sự hộ trì của chim công”. Visuddhimagga và nhiều chú giải dùng đúng tên này.
- Tầng văn bản: các câu kệ thuộc Tạng Kinh (Tiểu Bộ, Jātaka). Câu chuyện chi tiết về chim công, hoàng hậu và bảy đời vua thuộc chú giải Jātaka.
2. Bài kệ buổi sáng
Chú giải kể: lúc trời sáng, chú công ngồi trên đỉnh núi, nhìn mặt trời mọc và đọc bài kệ để bảo vệ mình trong lúc đi kiếm ăn.
“Udetayañ cakkhumā ekarājā, Harissavaṇṇo pathavippabhāso; Taṁ taṁ namassāmi harissavaṇṇaṁ pathavippabhāsaṁ, Tayājja guttā viharemu divasaṁ.” (Ja 159, kệ 17, ja159:1.1–1.4)
“Kia đang mọc lên vị vua duy nhất, đấng đem lại con mắt, sắc như vàng, chiếu sáng mặt đất. Vì thế con kính lễ ngài, sắc như vàng, chiếu sáng mặt đất. Được ngài che chở hôm nay, chúng con sống an ổn suốt ngày.”
Ngay sau đó là phần kính lễ chư Phật:
“Ye brāhmaṇā vedagū sabbadhamme, Te me namo te ca maṁ pālayantu; Namatthu buddhānaṁ namatthu bodhiyā, Namo vimuttānaṁ namo vimuttiyā; Imaṁ so parittaṁ katvā, Moro carati esanā.” (Ja 159, ja159:2.1–2.6)
“Những bậc Bà-la-môn đã đi đến tận cùng hiểu biết về mọi pháp, xin nhận sự kính lễ của con và che chở con. Kính lễ chư Phật, kính lễ sự giác ngộ; kính lễ các bậc giải thoát, kính lễ sự giải thoát. Sau khi làm sự hộ trì này, chim công đi tìm thức ăn.”
3. Bài kệ buổi tối
Chiều về, chú công ngồi trên đỉnh núi nhìn về phía mặt trời lặn, nhớ đến ân đức Phật, và đọc bài kệ thứ hai để được an ổn nơi chỗ ngủ:
“Apetayaṁ cakkhumā ekarājā, Harissavaṇṇo pathavippabhāso; Taṁ taṁ namassāmi harissavaṇṇaṁ pathavippabhāsaṁ, Tayājja guttā viharemu rattiṁ.” (Ja 159, kệ 18, ja159:3.1–3.4)
“Kia đang lặn xuống vị vua duy nhất, đấng đem lại con mắt, sắc như vàng, chiếu sáng mặt đất. Con kính lễ ngài; được ngài che chở hôm nay, chúng con sống an ổn suốt đêm.”
Phần kính lễ chư Phật được lặp lại, chỉ khác câu cuối: moro vāsamakappayī, “chim công an trú nơi chỗ ở”. Một chi tiết văn bản: bản Pāli gốc của VRI in chữ “nammassāmi” ở kệ 18, trong khi bản chú giải VRI và bản SuttaCentral đều ghi “namassāmi”; nhiều khả năng đây là lỗi in.
4. Chú giải từng chữ
Chú giải Jātaka giải nghĩa rất kỹ. Một số điểm chính:
- Udeti: mọc lên từ phương đông. Apeti: đi xa, lặn xuống.
- Cakkhumā (có con mắt): vì xua tan bóng tối, mặt trời đem lại khả năng thấy cho chúng sinh, nên được gọi là “có con mắt”.
- Ekarājā (vua duy nhất): bậc nhất trong các vật soi sáng thế gian.
- Harissavaṇṇo: có màu như vàng ròng; pathavippabhāso: chiếu sáng mặt đất.
- Ye brāhmaṇā: không phải giai cấp Bà-la-môn, mà là các bậc đã loại bỏ điều ác, “Bà-la-môn theo nghĩa thanh tịnh”.
- Vedagū sabbadhamme: các bậc đã thấu rõ mọi pháp hữu vi và vô vi.
- Bodhi: trí tuệ trong bốn đạo, bốn quả. Vimutti: quả A-la-hán, và năm loại giải thoát mà chú giải liệt kê.
Chú giải nói rõ thứ tự: kệ đầu kính lễ mặt trời, kệ sau kính lễ chư Phật đã nhập Niết-bàn trong quá khứ và ân đức của các Ngài. Đặc biệt, hai câu cuối không phải lời chim công:
“‘Imaṃ so parittaṃ katvā, moro carati esanā’ti idaṃ pana padadvayaṃ satthā abhisambuddho hutvā āha.” (Chú giải Ja 159)
“Còn hai câu ‘sau khi làm sự hộ trì này, chim công đi tìm thức ăn’ là do Bậc Đạo Sư nói ra khi đã thành Chánh Giác.”
Tức là bài kệ gồm lời của chú công, cộng thêm câu kết của Đức Phật khi kể lại chuyện.
5. Câu chuyện trong chú giải
Theo chú giải, Đức Phật kể chuyện này cho một vị tỳ-khưu đang chán đời tu sau khi nhìn thấy một người phụ nữ trang điểm đẹp. Tóm tắt:
- Bồ-tát sinh làm chim công lông vàng, sống trên núi Daṇḍakahirañña, sáng tối đều đọc kệ hộ trì. Thợ săn đặt bẫy suốt bảy năm mà bẫy không sập ngay cả ở chỗ chim công đã bước qua.
- Hoàng hậu Khemā nằm mộng thấy chim công vàng thuyết pháp và muốn được nghe. Bà mất khi chưa toại nguyện. Nhà vua giận, cho khắc lên lá vàng lời rằng ăn thịt chim công ấy sẽ không già không chết. Qua sáu đời vua, các thợ săn được sai đi đều thất bại.
- Thợ săn của đời vua thứ bảy dạy một con công mái biết múa và kêu theo hiệu lệnh, rồi đặt bẫy từ sáng sớm, trước khi chú công kịp đọc kệ. Nghe tiếng chim mái, chú công bị dục chi phối, không đọc được bài kệ hộ trì, và sa bẫy.
- Trước nhà vua, chú công kể rằng mình có màu vàng nhờ thuở trước làm vua Chuyển Luân, giữ năm giới. Bằng chứng là cỗ xe báu chôn dưới hồ, nhà vua cho tháo nước và tìm được. Chú công giảng về vô thường, khuyên vua giữ năm giới, rồi bay về núi.
Kết truyện, vị tỳ-khưu chán đời tu chứng quả A-la-hán; nhà vua là tiền thân của Ngài Ānanda, chim công vàng là Đức Phật.
6. Bài học: hộ trì cần tâm người tụng
Chi tiết đáng suy ngẫm nhất nằm ở bước thứ ba. Bài kệ không mất uy lực; chính người tụng không giữ được tâm để tụng. Chú giải viết chú công “bị phiền não thiêu đốt, không thể làm paritta” (kilesāturo hutvā parittaṃ kātuṃ asakkuṇitvā). Điều này khớp với bối cảnh khung: Đức Phật kể chuyện cho một vị tỳ-khưu đang bị sắc dục lôi kéo.
Truyền thống cũng ghi nhận uy lực của Mora Paritta ở tầm rộng hơn. Visuddhimagga kể nó trong năm paritta có uy lực trong “cõi uy lực” (āṇākhetta):
“Āṇākhettaṃ koṭisatasahassacakkavāḷapariyantaṃ, yattha ratanasuttaṃ (khu. pā. 6.1 ādayo) khandhaparittaṃ (cūḷava. 251; a. ni. 4.67) dhajaggaparittaṃ (saṃ. ni. 1.249) āṭānāṭiyaparittaṃ (dī. ni. 3.275 ādayo) moraparittanti (jā. 1.2.17-18) imesaṃ parittānaṃ ānubhāvo vattati.” (Visuddhimagga, chương XIII)
“Cõi uy lực rộng đến trăm ngàn koṭi thế giới, nơi uy lực của các paritta này vận hành: Ratana Sutta, Khandha Paritta, Dhajagga Paritta, Āṭānāṭiya Paritta và Mora Paritta.”
Năm từ Pāli cần nhớ
| Từ Pāli | Nghĩa | Trong bài |
|---|---|---|
| mora | chim công | moro carati esanā |
| cakkhumā | có con mắt, đem lại sự thấy | tính từ chỉ mặt trời |
| vedagū | bậc đã đi đến tận cùng hiểu biết | vedagū sabbadhamme |
| vimutti | sự giải thoát | namo vimuttiyā |
| esanā | sự tìm kiếm (thức ăn) | carati esanā: đi tìm thức ăn |
Một điểm dễ hiểu sai
Có người nghĩ Mora Paritta là bài “thờ mặt trời”. Đúng là kệ đầu hướng về mặt trời, và chú giải gọi việc này là đọc brahmamanta, nhưng bối cảnh là một kiếp quá khứ, khi chưa có Đức Phật ra đời. Phần quan trọng của bài là kệ thứ hai: kính lễ chư Phật, sự giác ngộ, các bậc giải thoát và sự giải thoát. Vì vậy, khi tụng, nên đặt tâm vào phần kính lễ chư Phật và sự giải thoát này.
Ứng dụng trong đời sống
- Hai mốc trong ngày: lấy hình ảnh chú công làm nhắc nhở: một lời nguyện khi bắt đầu ngày, một lời nguyện khi kết thúc ngày.
- Đừng để mất mốc đó vì một cám dỗ: chú công bị bắt đúng vào ngày bỏ lỡ bài kệ buổi sáng. Thói quen tốt chỉ bảo vệ ta khi ta giữ được nó.
- Đọc thêm: bài kệ hộ trì cùng nhóm Khandha Paritta (AN 4.67), tổng quan Ý nghĩa các bài kinh Pāli tụng hằng ngày, và giới thiệu chung về Jātaka – Truyện Tiền Thân.
Ba câu hỏi ôn tập
- Mora Paritta nằm ở truyện Jātaka số mấy, thuộc chương nào?
- Theo chú giải, “brāhmaṇā” trong kệ nghĩa là gì?
- Vì sao chú công bị bắt?
Đáp án: (1) Ja 159, chương Hai Kệ (Dukanipāta), kệ 17–18. (2) Các bậc đã loại bỏ điều ác, Bà-la-môn theo nghĩa thanh tịnh, không phải giai cấp. (3) Vì nghe tiếng chim mái, bị dục chi phối nên không đọc được bài kệ hộ trì buổi sáng.
Câu hỏi thường gặp
Câu “Imaṃ so parittaṃ katvā” có cần tụng không?
Trong văn bản Jātaka, câu này nằm liền trong bài kệ. Chú giải cho biết đây là lời Đức Phật nói khi kể chuyện, nên người tụng hiểu đó là lời thuật, không phải lời nguyện của mình.
Mora Paritta có trong Milindapañha không?
Có. Trong câu hỏi về việc thoát khỏi lưới tử thần, vua Milinda kể Mora Paritta trong danh sách các paritta Đức Phật đã chỉ dạy, cùng Ratana Sutta, Mettā Sutta, Khandha Paritta, Dhajagga, Āṭānāṭiya và Aṅgulimāla Paritta.
Một câu ghi nhớ
“Kính lễ chư Phật, kính lễ sự giác ngộ; kính lễ các bậc giải thoát, kính lễ sự giải thoát.” (Ja 159)
Nguồn tham khảo
- Morajātaka (Ja 159), bản Pāli: SuttaCentral Ja 159; bản VRI: s0513m.mul1.xml
- Chú giải Jātaka, Morajātakavaṇṇanā, bản VRI: s0513a2.att0.xml
- Visuddhimagga chương XIII, bản VRI: e0102n.mul1.xml
- Milindapañha, Maccupāsamuttipañha, bản VRI: s0518m.nrf2.xml