Từ Vựng Pāli Về Thân Thể: Sáu Căn Và 32 Thể Trược

Từ vựng Pāli về thân thể là một nhóm từ đặc biệt hữu ích, vì kinh điển nói về thân rất nhiều: trong thiền quán ba mươi hai thể trược, trong các ví dụ về sáu căn, trong những câu kệ về vô thường. Học nhóm từ này vừa giúp đọc kinh dễ hơn, vừa là một cách thực hành chánh niệm về thân.

Bài viết chia từ vựng thành ba nhóm: các bộ phận bên ngoài và giác quan, danh sách ba mươi hai thể trược theo Tiểu Tụng (Khp 3), và vài cụm từ quen thuộc trong kinh có dùng các từ ấy.

1. Từ khóa trung tâm: kāya

• kāya (nam tính): thân. Cũng có nghĩa “tập hợp”, như trong brahmakāyika (thuộc hội chúng Phạm thiên).
• sarīra (trung tính): thân thể, xác thân; số nhiều sarīrāni còn có nghĩa “xá-lợi”.
• rūpa (trung tính): sắc, hình thể; nghĩa rộng hơn “thân”.

2. Sáu căn (giác quan)

Một ví dụ ngữ pháp thú vị trong Pācittiya 1: “na cakkhunā diṭṭhaṃ” (không thấy bằng mắt), “na sotena sutaṃ” (không nghe bằng tai), “na manasā viññātaṃ” (không biết bằng ý) (Pc 1:2.1.4–2.1.10). Các căn đều ở công cụ cách: “bằng mắt, bằng tai, bằng ý”.

3. Bộ phận bên ngoài thường gặp

4. Ba mươi hai thể trược (Dvattiṃsākāra)

Tiểu Tụng (Khuddakapāṭha) liệt kê ba mươi hai phần của thân:

“Atthi imasmiṃ kāye — kesā lomā nakhā dantā taco, maṃsaṃ nhāru aṭṭhi aṭṭhimiñjaṃ vakkaṃ, hadayaṃ yakanaṃ kilomakaṃ pihakaṃ papphāsaṃ, antaṃ antaguṇaṃ udariyaṃ karīsaṃ matthaluṅgaṃ, pittaṃ semhaṃ pubbo lohitaṃ sedo medo, assu vasā kheḷo siṅghāṇikā lasikā muttanti.” (Khp 3:1.1)

Các phần còn lại: antaṃ (ruột già), antaguṇaṃ (ruột non, màng treo ruột), udariyaṃ (thức ăn chưa tiêu), karīsaṃ (phân), matthaluṅgaṃ (não), pittaṃ (mật), semhaṃ (đàm), pubbo (mủ), lohitaṃ (máu), sedo (mồ hôi), medo (mỡ), assu (nước mắt), vasā (mỡ lỏng), kheḷo (nước bọt), siṅghāṇikā (nước mũi), lasikā (dịch khớp), muttaṃ (nước tiểu).

Năm phần đầu (tóc, lông, móng, răng, da) theo truyền thống chính là đề mục được thầy trao cho người mới xuất gia khi cạo tóc. Danh sách này là nền tảng của pháp niệm thân; xem Niệm Thân (Kāyagatāsati).

5. Từ vựng thân thể trong kệ

Aṭṭhīnaṃ nagaraṃ kataṃ, maṃsalohitalepanaṃ.

“Thành trì làm bằng xương, trát bằng thịt và máu.” (Dhp 150)

Trong một câu kệ ngắn đã có ba từ của danh sách ba mươi hai phần: aṭṭhi (xương), maṃsa (thịt), lohita (máu). Xem Phẩm Già.

Cách ghép từ về thân

Nhiều từ ghép trong kinh được tạo từ từ vựng thân thể:

• kāyakamma: thân nghiệp (kāya + kamma).
• hatthapāda: tay chân.
• pādatala: lòng bàn chân.
• maṃsalohita: thịt và máu (Dhp 150).
• mukhadvāra: cửa miệng; trong Luật tạng, mukhadvārika āhāra là thức ăn đưa vào miệng (Kd 1:57.3.1).

Ghép từ trong Pāli giống như xếp các khối gỗ: chỉ khối cuối cùng mang đuôi biến cách, các khối trước giữ nguyên gốc. Biết nghĩa từng khối là đoán được nghĩa cả từ.

Thân trong kinh: không phải để ghét bỏ

Khi học danh sách ba mươi hai phần, người mới học đôi khi cảm thấy nặng nề. Nhưng trong truyền thống Theravāda, mục đích của việc quán ba mươi hai phần là thấy thân đúng như nó là, để bớt tham đắm và bớt kiêu mạn, không phải để ghét bỏ. Cùng một thân này, được chăm sóc đúng mức, là phương tiện để tu tập.

6. Năm từ Pāli cần nhớ

7. Một điểm dễ hiểu sai

Cakkhu và akkhi đều dịch là “mắt”, nhưng không hoàn toàn giống nhau: akkhi thường chỉ con mắt như một bộ phận, còn cakkhu nhấn mạnh năng lực thấy, căn mắt, và còn được dùng theo nghĩa bóng như dhammacakkhu (pháp nhãn). Tương tự, hadaya là trái tim, nhưng cũng được dùng theo nghĩa “tâm”, “nội tâm”. Khi dịch, cần xem ngữ cảnh. Thêm nữa, danh sách ba mươi hai phần là đề mục thiền, không phải sách giải phẫu; một số từ (như kilomaka, antaguṇa) có nhiều cách dịch khác nhau giữa các học giả.

8. Ứng dụng: học từ như thực hành chánh niệm

• Tụng năm phần đầu: kesā lomā nakhā dantā taco, xuôi và ngược, như cách truyền thống dạy người mới xuất gia.
• Gắn từ với cảm nhận: khi đọc hattha, cảm nhận bàn tay mình; khi đọc pāda, cảm nhận bàn chân.
• Tìm trong kinh: mỗi lần gặp một từ về thân, dừng lại xem nó ở cách nào.

9. Bài tập nhỏ

1. Năm phần đầu của ba mươi hai thể trược là gì? (Đáp án: kesā, lomā, nakhā, dantā, taco.)
2. Cakkhunā thuộc cách nào? (Đáp án: công cụ cách, “bằng mắt”.)
3. Trong Dhp 150, có những từ nào thuộc danh sách ba mươi hai phần? (Đáp án: aṭṭhi, maṃsa, lohita.)

10. Một câu ghi nhớ

Học tên từng phần của thân là học ngôn ngữ của kinh, và cũng là bước đầu của niệm thân: tóc, lông, móng, răng, da.

Nguồn tham khảo

1. SuttaCentral, Khp 3 Dvattiṃsākāra: https://suttacentral.net/kp3
2. SuttaCentral, Dhp 150, AN 4.36, Pc 1, Pd 1 (nguyên văn Pāli).
3. Margaret Cone, A Dictionary of Pāli, Pali Text Society.