Công cụ cách (karaṇa) và xuất xứ cách (apādāna) là hai cách của danh từ Pāli dễ bị nhầm lẫn nhất, vì ở số nhiều chúng có cùng một đuôi (-ehi), và ở nhiều nhóm danh từ, số ít cũng trùng nhau. Nhưng nghĩa của chúng khác hẳn: công cụ cách trả lời câu hỏi “bằng gì, với ai, vì sao”; xuất xứ cách trả lời câu hỏi “từ đâu, do đâu”.
Bài viết so sánh hai cách theo từng công dụng chính, với ví dụ thật trong kinh, và đưa ra vài mẹo để phân biệt khi đọc.
1. Định nghĩa ngắn
| Công cụ cách | Xuất xứ cách | |
|---|---|---|
| Tên Pāli | karaṇa (cách thứ ba) | apādāna (cách thứ năm) |
| Câu hỏi | bằng gì? với ai? vì sao? | từ đâu? do đâu? |
| Gốc -a, số ít | -ena (daṇḍena) | -ā, -amhā, -asmā (bhedā) |
| Gốc -a, số nhiều | -ehi, -ebhi | -ehi, -ebhi |
| Hậu tố phổ biến khác | — | -to (hatthato: từ tay) |
2. Công cụ cách: “bằng cái gì”
Sukhakāmāni bhūtāni, yo daṇḍena vihiṃsati…
“Chúng sinh đều mong an vui; ai dùng gậy gộc làm hại họ…” (Dhp 131)
Daṇḍena: “bằng gậy”, công cụ để làm hại. Xem Phẩm Hình Phạt.
Pamādaṃ appamādena, yadā nudati paṇḍito…
“Khi người trí dùng không phóng dật đẩy lui phóng dật…” (Dhp 28)
Appamādena: “bằng không phóng dật”. Một trạng thái tâm cũng có thể là “công cụ”.
3. Công cụ cách: “nhờ đó, do đó”
Appamādena maghavā, devānaṃ seṭṭhataṃ gato.
“Nhờ không phóng dật, Maghavā đạt địa vị tối thượng giữa chư thiên.” (Dhp 30)
Ở đây công cụ cách diễn tả nguyên nhân: nhờ cái gì mà đạt được. Xem Phẩm Không Phóng Dật.
4. Công cụ cách: “cùng với”
“…titthiyehi saddhiṃ sallapanto…”
“…khi trò chuyện cùng với các du sĩ ngoại đạo…” (Pc 1:1.14)
Titthiyehi là công cụ cách số nhiều, đi với saddhiṃ (“cùng với”). Đây là cách dùng rất thường gặp: X-ehi saddhiṃ = “cùng với X”. Xem Pācittiya 1.
5. Xuất xứ cách: “từ đâu”
Satta me rohitā macchā, udakā thalamubbhatā.
“Tôi có bảy con cá đỏ, được đưa từ nước lên bờ.” (Ja 316:1.1–1.2)
Udakā: “từ nước”, xuất xứ cách số ít của udaka (trung tính, gốc -a). Đối lập với thalaṃ (đối cách: “lên bờ”). Xem Chuyện Thỏ Hiền.
“…aññātikāya bhikkhuniyā… hatthato…”
“…từ tay của một tỳ-khưu-ni không phải bà con…” (Pd 1:1.35.1)
Hatthato: “từ tay”, dùng hậu tố -to, một cách tạo xuất xứ cách rất phổ biến.
6. Xuất xứ cách: “sau khi, do”
Kāyassa bhedā duppañño, nirayaṃ sopapajjati.
“Khi thân hoại, kẻ thiếu trí ấy sinh vào địa ngục.” (Dhp 140)
Bhedā là xuất xứ cách của bheda (sự tan rã). Nghĩa đen: “từ sự tan rã của thân”, tức “sau khi thân hoại”. Cụm kāyassa bhedā xuất hiện rất nhiều trong kinh, thường đi với parammaraṇā (“sau khi chết”).
7. Mẹo phân biệt khi đuôi trùng nhau
Ở số nhiều, -ehi có thể là công cụ hay xuất xứ cách. Mẹo:
- Có saddhiṃ, saha: gần như chắc chắn là công cụ cách (“cùng với”).
- Động từ chỉ sự rời xa, giải thoát, sợ hãi (muccati: thoát khỏi; bhāyati: sợ): thường là xuất xứ cách.
- Câu bị động (“được làm bởi ai”): tác nhân ở công cụ cách.
- Hỏi “bằng gì?” hay “từ đâu?”: câu hỏi nào hợp nghĩa hơn thì chọn cách tương ứng.
Có thể so sánh với chữ “bởi” và “từ” trong tiếng Việt: “làm bởi tay” khác với “lấy từ tay”. Pāli dùng hai cách khác nhau cho hai ý ấy, nhưng đôi khi viết giống nhau, nên người đọc phải dựa vào nghĩa.
Công cụ cách trong định nghĩa của Luật tạng
Luật tạng dùng công cụ cách rất có hệ thống khi định nghĩa các khái niệm. Trong Pācittiya 1, “thấy” được định nghĩa là cakkhunā diṭṭhaṃ (“được thấy bằng mắt”), “nghe” là sotena sutaṃ (“được nghe bằng tai”), “biết” là manasā viññātaṃ (“được biết bằng ý”) (Pc 1:2.1.12–2.1.18). Mỗi giác quan là “công cụ” của sự nhận biết.
Xuất xứ cách và giải thoát
Xuất xứ cách thường xuất hiện với các động từ chỉ sự giải thoát. Trong Kinh Tám Pháp Thế Gian, người phàm “không thoát khỏi sinh, già, chết…” (na parimuccati jātiyā jarāya maraṇena, AN 8.6:4.6). Thú vị là ở đây Pāli dùng dạng công cụ cách (maraṇena) chứ không dùng xuất xứ cách, cho thấy ranh giới giữa hai cách trong thực tế linh hoạt hơn trong sách ngữ pháp. Khi dịch, người đọc nên ưu tiên nghĩa tự nhiên: “thoát khỏi”, dù hình thức là công cụ cách.
8. Năm từ Pāli cần nhớ
| Từ Pāli | Cách | Nghĩa |
|---|---|---|
| daṇḍena | công cụ | bằng gậy |
| appamādena | công cụ | bằng/nhờ không phóng dật |
| saddhiṃ | (giới từ đi với công cụ cách) | cùng với |
| udakā | xuất xứ | từ nước |
| kāyassa bhedā | xuất xứ | sau khi thân hoại |
9. Một điểm dễ hiểu sai
Người học thường nghĩ xuất xứ cách chỉ có nghĩa không gian “từ chỗ này”. Thực tế nó còn chỉ nguyên nhân (“do”) và thời điểm (“sau khi”), như kāyassa bhedā. Ngược lại, công cụ cách cũng có thể chỉ nguyên nhân (appamādena: “nhờ không phóng dật”). Ranh giới giữa “nhờ” (công cụ) và “do” (xuất xứ) đôi khi rất mỏng; các nhà ngữ pháp Pāli cổ đã bàn kỹ về điều này. Xem Danh Từ Pāli – Biến Cách Và 8 Vibhatti.
10. Bài tập nhỏ
- Dhammena có thể dịch thế nào? (Đáp án: “bằng/theo Pháp”, công cụ cách.)
- Gāmato nghĩa là gì? (Đáp án: “từ làng”, xuất xứ cách.)
- Trong “bhikkhūhi saddhiṃ”, bhikkhūhi thuộc cách nào? (Đáp án: công cụ cách.)
11. Một câu ghi nhớ
Công cụ cách hỏi “bằng gì, với ai”; xuất xứ cách hỏi “từ đâu, do đâu”. Khi đuôi giống nhau, hãy để nghĩa của câu chọn giúp.
Nguồn tham khảo
- SuttaCentral, Dhp 28, 30, 131, 140; Ja 316; Pc 1; Pd 1 (nguyên văn Pāli).
- A. K. Warder, Introduction to Pali, Pali Text Society.
- Duroiselle, A Practical Grammar of the Pāli Language.