Javana – Tốc Hành Tâm: Nơi Nghiệp Thật Sự Được Tạo

Javana (tốc hành tâm) là giai đoạn trong lộ trình tâm mà các sát-na tâm cùng loại “chạy” liên tiếp, thường bảy lần, trên cùng một đối tượng. Theo Abhidhamma, đây là nơi nghiệp thiện hay bất thiện thật sự được tạo, và cũng là giai đoạn duy nhất “thưởng thức trọn vẹn vị của đối tượng”. Có 55 loại tâm làm được phận sự này.

Bài viết không tả lại toàn bộ lộ trình 17 sát-na. Bài tập trung vào javana: chữ này nghĩa là gì, tâm nào làm tốc hành, chạy mấy lần trong từng trường hợp, và vì sao truyền thống chú giải gắn bảy sát-na tốc hành với thời điểm cho quả của nghiệp.

1. Hồ sơ chủ đề

• Thuật ngữ: javana, từ căn ju “chạy nhanh”; dịch: tốc hành tâm, impulsion
• Văn bản chính: Abhidhammattha Saṅgaha ch. 3 §6 (phận sự), ch. 4 §3 và §11–12 (lộ trình, quy luật tốc hành)
• Chú giải: Atthasālinī, ví dụ nhà vua và món quà; Narada, chú thích 25 ch. 3 và chú thích 13 ch. 4
• Số loại tâm làm tốc hành: 55 (trong đó 29 thuộc dục giới)

2. Chữ javana nghĩa là gì?

Narada giải thích: javana xuất phát từ căn ju, chạy nhanh. Trong ngôn ngữ thường, chữ này có nghĩa “lanh lẹ”, như javanahaṃsa là con thiên nga bay nhanh, javanapaññā là trí lanh lợi. Trong Abhidhamma, javana được dùng theo nghĩa kỹ thuật: “chạy”, vì trong một lộ trình nó diễn tiến liên tiếp bảy hoặc năm sát-na trên cùng một đối tượng. Các sát-na ấy giống nhau về tâm sở, nhưng sức mạnh khác nhau (chú thích 25, ch. 3).

Narada ghi nhận rằng rất khó tìm chữ tương đương; “apperception” hay “impulse” đều không thỏa, nên ông giữ nguyên chữ Pāli, theo gợi ý của bà Rhys Davids.

3. Năm mươi lăm tâm làm phận sự tốc hành

Trong phần tóm lược phận sự, Abhidhammattha Saṅgaha viết:

“Āvajjanadvaya-vajjitāni … cittāni pañcapaññāsa javanakiccāni.” (Abhidhammattha Saṅgaha, ch. 3 §6)

“Ngoại trừ hai loại hướng tâm, năm mươi lăm loại tâm bất thiện, thiện, và hành, làm nhiệm vụ Javana (tốc hành tâm).” (Phạm Kim Khánh dịch)

Chú thích của bản Việt cho con số chi tiết:

Tổng: 12 + 21 + 4 + 18 = 55. Hai tâm duy tác vô nhân bị loại là tâm hướng ngũ môn và tâm hướng ý môn. Bản Việt giải thích lý do: chúng “không thưởng thức mùi vị của đối tượng nên không làm nhiệm vụ javana”; còn tâm tiếu sinh (làm mỉm cười) thì có làm tốc hành (chú giải 37, ch. 3). Trong 55 tâm này, 29 tâm thuộc dục giới (12 bất thiện, 8 thiện, 8 duy tác tịnh hảo, 1 tiếu sinh); đó là con số “hai mươi chín tốc hành dục giới” mà ch. 4 §3 nhắc tới.

4. Tốc hành chạy mấy lần?

Chương 4 có hẳn một mục gọi là “quy luật tốc hành” (javana-niyama):

“Javanesu ca parittajavanavīthiyaṃ kāmāvacarajavanāni sattakkhattuṃ chakkhattum’eva vā javanti. Mandappavattiyaṃ pana maraṇakālādīsu pañcavāram’eva.” (Abhidhammattha Saṅgaha, ch. 4 §11)

“Trong lộ trình tốc hành nhỏ, các tốc hành dục giới chỉ chạy bảy hoặc sáu lần. Nhưng khi diễn tiến yếu ớt, như lúc lâm chung, thì chỉ năm lần.”

Phần còn lại của đoạn này liệt kê các trường hợp đặc biệt:

• Khi Đức Phật thực hiện song thông, các tâm quán xét chỉ bốn hoặc năm sát-na (văn bản ghi “người ta nói”, ti pi vadanti).
• Với người mới tu, lần đầu đắc thiền, tốc hành đáo đại và tốc hành thắng trí chỉ chạy một lần, rồi rơi vào hữu phần.
• Bốn tâm đạo chỉ tồn tại một sát-na; sau đó hai hoặc ba sát-na quả.
• Trước khi nhập diệt thọ tưởng định, tốc hành vô sắc thứ tư chạy hai lần.
• Trong lộ trình nhập thiền (samāpatti), không có quy luật cố định; nhiều sát-na tốc hành có thể nối nhau.

Kệ tóm tắt: “Sattakkhattuṃ parittāni maggābhiññā sakiṃ matā”, tốc hành dục giới bảy lần, đạo và thắng trí một lần (ch. 4 §12). Về lộ trình đắc định, xem bài Bốn Sát-na Cuối Cùng Trước An Chỉ.

5. Vì sao nói nghiệp được tạo ở javana?

Trong một lộ trình ngũ môn, các tâm trước javana (hướng môn, nhãn thức, tiếp thâu, suy đạc, xác định) đều là tâm quả hoặc duy tác vô nhân; chúng không mang tính thiện hay bất thiện. Chỉ đến javana, tâm mới có thể là thiện, bất thiện, hay (với bậc A-la-hán) duy tác. Narada viết: chính ở giai đoạn tâm lý này mà điều thiện hay điều ác thật sự được làm; dù đối tượng đáng ưa hay không, người ta vẫn có thể làm cho dòng tốc hành thành tốt hay xấu. Gặp kẻ thù, tâm sân có thể khởi gần như tự động, nhưng người trí và nhẫn nại có thể khởi tâm từ (chú thích 25, ch. 3). Ông dẫn câu kệ:

“Attanā hi kataṃ pāpaṃ, attanā saṅkilissati;
attanā akataṃ pāpaṃ, attanāva visujjhati.” (Dhp 165)

“Tự mình làm điều ác, tự mình làm ô nhiễm mình; tự mình không làm điều ác, tự mình làm thanh tịnh mình.”

Narada cũng lưu ý: trong các tốc hành duy tác, vốn chỉ có ở chư Phật và A-la-hán, tác ý (cetanā) không có năng lực tạo nghiệp. Tốc hành quả siêu thế cũng không tạo nghiệp mới.

6. Bảy sát-na tốc hành và thời điểm cho quả

Theo cách giải thích Narada trình bày (chú thích 25, ch. 3), bảy sát-na tốc hành không có sức mạnh như nhau:

• Sát-na thứ nhất yếu nhất, vì không có sát-na trước nâng đỡ. Quả của nó có thể trổ ngay trong đời này (diṭṭhadhammavedanīya); nếu không, nó thành vô hiệu (ahosi).
• Sát-na thứ bảy yếu thứ nhì, vì sức đã cạn. Quả của nó có thể trổ ở đời kế tiếp (upapajjavedanīya); nếu không, cũng thành vô hiệu.
• Năm sát-na giữa có thể cho quả bất cứ lúc nào cho đến khi nhập Niết-bàn (aparāpariyavedanīya).

Đây là chỗ cần đọc cẩn thận: Abhidhammattha Saṅgaha ch. 5 nêu bốn loại nghiệp theo thời gian cho quả; việc gắn từng loại với vị trí sát-na tốc hành là phần giải thích của Narada theo truyền thống chú giải, không phải một câu trong Tạng Abhidhamma. Liên hệ với nghiệp ba cửa thân, khẩu, ý, xem Cunda Kammāraputta Sutta (AN 10.176).

7. Ví dụ nhà vua và món quà

Atthasālinī có một ví dụ khiến vai trò của javana trở nên rõ ràng. Một nhà vua ngủ trong cung; người hầu xoa chân ngồi bên, người gác cổng điếc đứng ở cửa, ba vệ binh đứng nối nhau. Người vùng biên mang quà đến gõ cửa. Người xoa chân ra hiệu, người gác cổng mở cửa, vệ binh thứ nhất nhận quà, chuyển cho người thứ hai, người thứ hai chuyển cho người thứ ba, và người thứ ba dâng lên vua. Vua dùng món quà.

“Tattha so rājā viya javanaṃ daṭṭhabbaṃ … Rañño paribhogakālo viya javanassa ārammaṇarasānubhavanakālo.” (Atthasālinī, Vipākuddhārakathā)

“Ở đây, nên xem tốc hành như nhà vua … lúc vua dùng món quà ví như lúc tốc hành thưởng thức vị của đối tượng.”

Chú giải kết luận: các tâm trước chỉ làm phận sự đơn giản của mình, nhưng “chỉ có tốc hành mới thật sự thưởng thức vị của đối tượng” (ekantena pana javanameva ārammaṇarasaṃ anubhoti). Ví dụ người ngủ dưới gốc xoài trong cùng đoạn chú giải được phân tích trong bài Bhavaṅga – Tâm Hữu Phần.

8. Năm từ Pāli cần nhớ

9. Một điểm dễ hiểu sai

“Tốc hành” dễ bị hiểu là “tâm chạy nhanh hơn các tâm khác”. Không phải vậy. Mọi tâm đều sinh diệt trong một sát-na; javana “chạy” vì cùng một loại tâm lặp lại nhiều sát-na liên tiếp, như một người chạy nhiều bước trên cùng một đường. Hiểu lầm thứ hai là cho rằng ta “chọn” trong từng sát-na tốc hành. Theo văn bản, bảy sát-na trong một lộ trình là cùng một loại tâm; thay đổi thiện hay bất thiện diễn ra từ lộ trình này sang lộ trình khác, nhờ thói quen, sự chú tâm khéo léo và tu tập.

10. Ứng dụng trong đời sống

• Khi một phản ứng khởi lên “tự động”, nhớ rằng lộ trình kế tiếp vẫn có thể khác; việc tu tập là làm cho những lộ trình thiện xuất hiện thường hơn.
• Đối tượng dễ chịu hay khó chịu là quả của nghiệp cũ; cách tâm “thưởng thức” đối tượng ở giai đoạn tốc hành mới là nghiệp mới.
• Khi tâm yếu, như lúc mệt mỏi hay bệnh nặng, tốc hành cũng yếu (năm sát-na lúc lâm chung); vì vậy thói quen thiện cần được nuôi khi còn khỏe.

11. Ba câu hỏi ôn tập

1. Có bao nhiêu tâm làm phận sự tốc hành? Năm mươi lăm: 12 bất thiện, 21 thiện, 4 quả, 18 duy tác (ch. 3 §6 và chú giải bản Việt).
2. Lúc lâm chung, tốc hành dục giới chạy mấy lần? Năm lần (ch. 4 §11).
3. Trong ví dụ của Atthasālinī, tốc hành được ví với ai? Với nhà vua dùng món quà.

Câu hỏi thường gặp

Javana tốc hành tâm là gì?

Là giai đoạn trong lộ trình tâm mà một loại tâm thiện, bất thiện, duy tác hoặc quả siêu thế chạy liên tiếp nhiều sát-na trên cùng đối tượng; đây là nơi nghiệp được tạo.

Vì sao tâm hướng môn không làm tốc hành?

Vì chúng không thưởng thức vị của đối tượng (chú giải 37, ch. 3, bản Việt).

Tốc hành của A-la-hán có tạo nghiệp không?

Không. Tốc hành của các Ngài là duy tác; tác ý trong đó không có năng lực tạo nghiệp.

Tâm đạo chạy mấy sát-na?

Chỉ một sát-na, theo sau là hai hoặc ba sát-na quả (ch. 4 §11). Về tổng thể lộ trình, xem Lộ Trình Tâm (Citta Vīthi) Qua Chú Giải và 89 Tâm (Citta).

Một câu ghi nhớ

Đối tượng đến là quả cũ; cách tâm “ăn” đối tượng ở bảy sát-na tốc hành mới là nghiệp mới.

Nguồn tham khảo

1. Nārada Mahāthera, A Manual of Abhidhamma, chương III (§6, chú thích 25), chương IV (§3, §11–12, chú thích 13): budsas.net
2. Nārada Mahāthera, Vi Diệu Pháp Toát Yếu, Phạm Kim Khánh dịch, Chương 3 (“Tóm lược về Tác dụng”, chú giải 25 “Javana”, 37–39) và Chương 4 (“Javana-Niyamo”): budsas.net (ch. 3), budsas.net (ch. 4)
3. Atthasālinī, phần Aṭṭhamahāvipākacittavaṇṇanā – Vipākuddhārakathā (ví dụ nhà vua), văn bản Pāli Chaṭṭha Saṅgāyana (VRI)
4. Dhammapada 165, SuttaCentral: https://suttacentral.net/dhp157-166