Bài viết về Visuddhimagga, biên niên sử, ngữ pháp Pāli
Khi câu niệm căn bản đã trơ, Visuddhimagga mở ra tám cách quán sự chết — từ tên đao phủ đi cùng ta từ lúc sinh đến bánh xe chạm đất bằng một điểm. Và một câu ít ai để ý: chỉ cần một trong tám là đủ.
Visuddhimagga mở đầu chương niệm sự chết bằng việc loại trừ: ba loại chết không thuộc đề mục, và bốn cách nhớ về cái chết đều bị gọi là phi lý tác ý. Tiêu chuẩn phân biệt không nằm ở đối tượng, mà ở ba thứ đi kèm.
Bốn chữ đầu trong chín ân đức Tăng đều ghép với “paṭipanno” — đã đi. Visuddhimagga không định nghĩa Tăng bằng y áo hay bằng danh sách, mà bằng cách đi; rồi chữ ở giữa công thức nói rõ con số: bốn đôi, tám vị.
Sáu ân đức của Pháp thường được đọc như sáu lời tán thán song song. Ở cuối phần giải thích, Visuddhimagga nối chúng thành một chuỗi lý do — và khi đọc theo chuỗi, cả sáu hóa ra đang nói về cùng một chuyện.
Ba đề mục cuối của chương VII Visuddhimagga quay ngược hướng nhìn: đối tượng thiền trở thành chính giới hạnh, sự bố thí và lòng tin của người đang ngồi. Bản văn dựng sẵn hàng rào để việc ấy không thành tự mãn.
Niệm Phật là đề mục được tán thán nhiều nhất trong mười tùy niệm, nhưng Visuddhimagga nói thẳng rằng nó không đưa tới an chỉ định. Bản văn nêu đúng hai lý do — và chính hai lý do ấy cho thấy công dụng thật của đề mục này.
Người ta hay hình dung đắc định như một cú rơi. Visuddhimagga mô tả khác hẳn: một cầu thang gồm bốn hoặc năm sát-na tốc hành, và một sát-na an chỉ duy nhất ở cuối.
Chương V của Visuddhimagga gói chín biến xứ còn lại trong vài trang ngắn, rồi dành tiểu mục cuối để trả lời câu hỏi thật sự: mỗi biến xứ mở ra cánh cửa nào phía sau tầng thiền.
Visuddhimagga không dừng ở câu đắc sơ thiền. Bộ luận mô tả sơ thiền bằng ba cái đẹp và mười đặc tính: đạo lộ thanh tịnh, xả được nuôi lớn, và niềm hoan hỷ do trí.
Bảy thiện xảo đầu nói về tâm. Ba điều cuối trong mười thiện xảo an chỉ của Visuddhimagga lại nói về người ta tránh, người ta đến gần, và độ dốc mà lòng ta nghiêng về.